ΑΝΤΑΜ ΣΜΙΘ ΚΑΙ Ο ΠΛΟΥΤΟΣ ΤΩΝ ΕΘΝΩΝ

Το 2005, ο Πλούτος των Εθνών ανακηρύχθηκε ανάμεσα στα 100 καλύτερα σκωτσέζικα βιβλία όλων των εποχών. Η πρώην πρωθυπουργός της Βρετανίας Μάργκαρετ Θάτσερ λέγεται ότι συνήθιζε να έχει στην τσάντα της ένα αντίγραφο του βιβλίου.

O Άνταμ Σμιθ (αγγλικά: Adam Smith, 16 Ιουνίου 1723 – 17 Ιουλίου 1790) ήταν Σκοτσέζος οικονομολόγος και ηθικός φιλόσοφος. Θεωρείται ένας από τους πρωτοπόρους της πολιτικής οικονομίας και θεμελιωτής της σχολής των κλασικών οικονομικών. Ένας από τους κύριους εκπροσώπους του Σκωτσέζικου Διαφωτισμού, ο Σμιθ είναι συγγραφέας των έργων «Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων» (1759) και «Μια έρευνα της φύσης και των αιτιών του πλούτου των εθνών» (1776), με το δεύτερο να αναφέρεται συνήθως απλά ως Ο Πλούτος των Εθνών και να θεωρείται ως το κύριο έργο του Σμιθ και η πρώτη νεωτεριστική εργασία πάνω στα οικονομικά.

Ο Πλούτος των Εθνών

SmithWON011frontispiece

Το έργο του Ο Πλούτος των Εθνών υπήρξε μία από τις πρώτες προσπάθειες να μελετηθεί η ιστορική
ανάπτυξη της βιομηχανίας και του εμπορίου στην Ευρώπη. Αυτό το έργο βοήθησε στη δημιουργία του σύγχρονου ακαδημαϊκού κλάδου των οικονομικών και παρέσχε μία από τις πιο γνωστές διανοητικές δικαιολογήσεις του ελεύθερου εμπορίου, του καπιταλισμού και του φιλελευθερισμού.

Ανάμεσα στους κλασικούς και νεοκλασικούς οικονομολόγους υπάρχουν θεμελιώδεις διαφωνίες ως προς το βασικό μήνυμα του πιο σημαντικού έργου του Σμιθ, το «Μια έρευνα της φύσης και των αιτιών του πλούτου των εθνών». Οι νεοκλασικοί δίνουν έμφαση στο Αόρατο Χείρα του Σμιθ, μια ιδέα στην οποία αναφέρεται στη μέση του έργου του. Οι δε κλασικοί οικονομολόγοι πιστεύουν πως ο Σμιθ θεμελίωσε το πρόγραμμά του για την προώθηση του «πλούτου των εθνών» στις αρχικές του προτάσεις.

Ο Σμιθ, κάνοντας χρήση του όρου «το αόρατο χέρι» στην «Ιστορία της Αστρονομίας», αναφερόταν στο «αόρατο χέρι του Δία». Ο όρος «ένα αόρατο χέρι» εμφανίζεται ξανά τόσο στη «Θεωρία των ηθικών συναισθημάτων» (1759) όσο και στον «Πλούτο των Εθνών» (1776). Αυτή η τελευταία δήλωση περί «ενός αόρατου χεριού» έχει ερμηνευθεί ως «το αόρατο χέρι» με ποικίλους τρόπους. Επομένως, έχει σημασία να αναγνωσθεί το πρωτότυπο:

Καθώς κάθε άτομο, λοιπόν, προσπαθεί όσο μπορεί και να εναποθέσει το κεφάλαιό του στη στήριξη της εγχώριας βιομηχανίας, και, έτσι, να κατευθύνει τη βιομηχανία αυτή της οποίας τα προϊόντα μπορεί να έχουν μεγάλη αξία. Κάθε άτομο αναγκαστικά μοχθεί ώστε να καταστήσει τα ετήσια έσοδα της κοινωνίας όσο μεγαλύτερα γίνεται. Πράγματι, ούτε επιδιώκει την προώθηση του κοινωνικού συμφέροντος, ούτε γνωρίζει κατά πόσο το προωθεί. Με την προτίμηση της εγχώριας έναντι της διεθνούς βιομηχανίας, επιδιώκει μονάχα τη δική του ασφάλεια. Και κατευθύνοντας έτσι τη βιομηχανία αυτή καθώς τα προϊόντα της μπορεί να έχουν μεγάλη αξία, επιδιώκει μονάχα το δικό του κέρδος, και καθοδηγείται από ένα αόρατο χέρι που προωθεί σκοπούς που δεν ήταν στην πρόθεσή του. Ούτε είναι πάντα χειρότερο για την κοινωνία που δεν ήταν μέρος της. Μέσα από την επιδίωξη του δικού του συμφέροντος, συχνά προωθεί το συμφέρον της κοινωνίας πιο αποτελεσματικά από όταν ηθελημένα προωθεί το τελευταίο. Ποτέ δεν είδα να γίνεται καλό από όσους επικαλέστηκαν το εμπόριο για το κοινό καλό. Είναι πράγματι μια επιτήδευση, όχι πολύ συχνή στους εμπόρους και πολύ λίγα λόγια αρκούν στο να τους αποθαρρύνουν από αυτήν.

Όσοι θεωρούν την παραπάνω δήλωση το κεντρικό μήνυμα του Σμιθ αναφέρονται επιπλέον και σε αυτό το ρητό του:

Δεν περιμένουμε το δείπνο μας από την καλοσύνη του κρεοπώλη, του ζυθοποιού ή του αρτοποιού, αλλά από τη έγνοια που έχουν για το δικό τους συμφέρον. Απευθυνόμαστε στη φιλαυτία τους, όχι στην ανθρωπιά τους και ποτέ δεν τους μιλάμε για τις ανάγκες μας αλλά για τα πλεονεκτήματά τους.

Η δήλωση του Σμιθ πάνω στα οφέλη ενός «αόρατου χεριού» προφανώς έχει σκοπό να απαντήσει στον ισχυρισμό του Μπέρναρντ Μάντεβιλ περί «ιδιωτικών αμαρτιών» που μπορούν να μετατραπούν σε «δημόσια οφέλη». Καταδεικνύει την 201032bkp002πίστη του Σμιθ ότι όταν το άτομο επιδιώκει την ιδιοτέλειά του, προωθεί με άμεσο τρόπο το καλό της κοινωνίας. Ο ιδιοτελής ανταγωνισμός στην ελεύθερη αγορά, υποστήριξε, θα τείνει να ανταμείψει την κοινωνία στο σύνολό της διατηρώντας χαμηλά τις τιμές, ενώ κτίζονται κίνητρα για μια ευρεία ποικιλία αγαθών και υπηρεσιών. Παρόλα ταύτα, ήταν επιφυλακτικός απέναντι στους επιχειρηματίες και προειδοποίησε για «τη συνωμοσία τους ενάντια στο κοινό ή κάποιο άλλο τέχνασμα με το οποίο μπορούν να ανεβάσουν τις τιμές». Επανειλημμένα, ο Σμιθ προανήγγειλε την αθέμιτη φύση των επιχειρηματικών συμφερόντων που μπορούν να σχηματίσουν σκευωρίες ή μονοπώλια, καθορίζοντας την υψηλότερη τιμή «που μπορεί να απομυζηθεί από τους αγοραστές». Ο Σμιθ επίσης προειδοποίησε ότι ένα πολιτικό σύστημα που κυριαρχείται από επιχειρηματίες επιτρέπει την συνωμοσία επιχειρήσεων και βιομηχανίας ενάντια στους καταναλωτές, με μηχανορραφίες των επιχειρηματιών στην απόκτηση επιρροής στην πολιτική και τη νομοθεσία. Το συμφέρον των κατασκευαστών και εμπόρων, σύμφωνα με τον Σμιθ «είναι πάντα διαφορετικό ή και αντίθετο από αυτό του κοινού… Η πρόταση οποιουδήποτε νέου νόμου ή κανονισμού του εμπορίου που προκύπτει από αυτή την τάξη, θα έπρεπε να ακούγεται πάντοτε με μεγάλη επιφύλαξη, και δεν θα έπρεπε να επικυρώνεται έως ότου έχει εξεταστεί όχι μόνον διεξοδικά αλλά και καχύποπτα.

Το ενδιαφέρον των νεοκλασικών πάνω στη δήλωση του Σμιθ περί «αόρατου χεριού» προέρχεται από τη δυνατότητα να ιδωθεί ως πρόδρομος των νεοκλασικών οικονομικών και της θεωρίας Γενικής Ισορροπίας. Στο έργο του, ο Πολ Σάμιουελσον αναφέρεται στο «αόρατο χέρι» του Σμιθ 6 φορές. Για να δώσει έμφαση σε αυτή τη σχέση, ο Σάμιουελσον αναφέρει το «αόρατο χέρι» του Σμιθ μιλώντας για «γενικό συμφέρον» όπου ο Σμιθ γράφει «δημόσιο συμφέρον». Ο Σάμιουελσον καταλήγει πως «ο Σμιθ δεν κατόρθωσε να αποδείξει την ουσία του δόγματος του αόρατου χεριού. Πράγματι, μέχρι τη δεκαετία του 1940 κανείς δεν ήξερε πώς να αποδείξει, ακόμη και να δηλώσει κατάλληλα, τον πυρήνα της αλήθειας σε αυτή την πρόταση για μια τέλεια ανταγωνιστική αγορά».

Οι κλασικοί οικονομολόγοι, αντιθέτως, βλέπουν στις πρώτες προτάσεις του Σμιθ στον το πρόγραμμά του για την προώθηση του «Πλούτου των Εθνών». Λαμβάνοντας την έννοια της οικονομίας από τη σχολή των φυσιοκρατών ως μια κυκλική διαδικασία σημαίνει πως για να υπάρξει ανάπτυξη, οι εισροές της περιόδου 2 πρέπει να υπερέχουν των εισροών της περιόδου 1. Επομένως οι αποδόσεις της περιόδου 1 που δεν χρησιμοποιήθηκαν ως εισροές της περιόδου 2 αντιμετωπίζονται ως μη παραγωγική εργασία εφόσον δεν συμβάλλουν στην ανάπτυξη. Αυτό έμαθε ο Σμιθ πλάι στον Κενέ στη Γαλλία. Πάνω στη γαλλική πρόβλεψη ότι η μη παραγωγική εργασία πρέπει να απωθείται ώστε να χρησιμοποιηθεί περισσότερη εργασία παραγωγικά, ο Σμιθ πρόσθεσε τη δική του πρόταση, η παραγωγική εργασία να γίνεται ακόμη πιο παραγωγική εμβαθύνοντας τον καταμερισμό εργασίας. Αυτό θα σημάνει υπό ανταγωνισμό χαμηλότερες τιμές, και συνεπώς διευρυμένες αγορές. Οι διευρυμένες αγορές και η αυξημένη παραγωγή θα οδηγήσει σε νέα βήματα για την αναδιοργάνωση της παραγωγής και την εφεύρεση νέων τρόπων παραγωγής οι οποίοι με τη σειρά τους μειώνουν τις τιμές κ.ο.κ. Το κεντρικό μήνυμα του Σμιθ, λοιπόν, είναι πως υπό δυναμικό ανταγωνισμό μια αναπτυσσόμενη μηχανή εξασφαλίζει τον «Πλούτο των Εθνών». Προέβλεψε την εξέλιξη της Αγγλίας σε εργαστήριο του Κόσμου, αποκλείοντας όλους της τους ανταγωνιστές. Οι εισαγωγικές φράσεις του «Πλούτου των Εθνών» συνοψίζουν αυτή την πολιτική:

Η ετήσια εργασία κάθε έθνους είναι το ταμείο που του παρέχει αρχικά όλα τις απαιτήσεις και τις ανέσεις της ζωής που καταναλώνει ετησίως … Αυτός ο καρπός… αναφέρεται στο, μεγαλύτερο ή μικρότερο, ποσοστό όσων τον καταναλώσουν… όμως αυτό το ποσοστό οφείλει να ρυθμίζεται από κάθε έθνος υπό δυο συνθήκες:

  • πρώτον, από την ικανότητα, την επιδεξιότητα και την κρίση με την οποία η εργασία συνήθως εφαρμόζεται, και
  • δεύτερον, με την αναλογία μεταξύ του αριθμού όσων απασχολούνται σε χρήσιμη εργασία και εκείνων που δεν απασχολούνται.

Ο ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΔΑΣΚΑΛΑΚΗΣ ΚΑΙ Η ΑΝΑΛΥΣΗ ΤΗΣ ΠΑΓΚΟΣΜΙΑΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΚΡΙΣΗΣ

Ο Κωνσταντίνος (Κωστής) Δασκαλάκης (γεν. 1981) είναι Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Επιστήμης Υπολογιστών του Μ.Ι.Τ

Καταγωγή

Ο Κωνσταντίνος Δασκαλάκης μεγάλωσε στην Αθήνα, έχει, όμως, κρητικές ρίζες, καθώς ο πατέρας του είναι από τις Βουκολιές Χανίων, ενώ η μητέρα του από την Ιεράπετρα.

Σπουδές

Είναι απόφοιτος του Τμήματος Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϋ.

Η εργασία του στο γρίφο του Νας

Έγινε ευρύτερα γνωστός όταν κατάφερε να λύσει τον γρίφο του Τζων Φορμπς Νας που απασχολούσε τους επιστήμονες της πληροφορικής για 60 χρόνια. Η Ισορροπία Nash εισήχθη από τον Τζων Φορμπς Νας το 1951, ο οποίος χρησιμοποιώντας το τοπολογικό θεώρημα του Βrower (1912) για τις υπερ-σφαίρες και το λήμμα του Sperner, απέδειξε ότι κάτω από πολύ γενικές συνθήκες πάντα υπάρχει ένα τέτοιο σημείο ισορροπίας, και για την συνεισφορά αυτή ο Νας τιμήθηκε το1994 με το βραβείο Νόμπελ για τις οικονομικές επιστήμες. Με απλά λόγια ο Νας, στο πεδίο της θεωρίας των παιγνίων, είχε δημιουργήσει ένα απλοποιημένο σύστημα των σχέσεων και των ενεργειών κάποιων ανθρώπων που βρίσκονταν σε καταστάσεις με διαφορετικά συμφέροντα, όπως το να είναι αντίπαλοι σε ένα παιχνίδι.

Ισχυρίστηκε ότι σε κάθε αγορά, ακόμη και όταν υπάρχουν αντικρουόμενα συμφέροντα, υπάρχει τρόπος να βρεθεί η ισορροπία. Ο Δασκαλάκης, όμως, απέδειξε ότι οι μέχρι τότε προσπάθειες στρέφονταν προς λάθος κατεύθυνση. Έδειξε δηλαδή ότι η ισορροπία αυτή, σε ορισμένες περιπτώσεις, είναι υπολογιστικά αδύνατη, δηλαδή ότι δεν υπάρχει τρόπος για να προβληθεί η ισορροπία. Για αυτή του την απόδειξη βραβεύθηκε από τον διεθνή οργανισμό ΑCΜ Αssociation for Computing Μachinery το 2008.

images

Δείτε την ομιλία του στο ted x Athens για την παγκόσμια οικονομική κρίση με την μαθηματική του ματιά.

Ο ΜΑΚΙΑΒΕΛΙΚΟΣ ΗΓΕΤΗΣ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ

Η μυθολογία που περιβάλλει την προσωπικότητα του Μακιαβέλι ξεκίνησε το δέκατο έκτο αιώνα και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Πάντως , από το έργο του αναδύεται η εικόνα ενός φλογερού πατριώτη , ο οποίος εκδηλώνει απίστευτη αισιοδοξία για τη θέση και το μέλλον του ανθρώπου στην κοινωνία , αν και εμφανίζεται δριμύτατα ρεαλιστής ως προς τις ανθρώπινες αδυναμίες. Οι σημερινές γνώσεις σχετικά με τη θεωρία εργοδότη και εργαζόμενου , καθώς και η έννοια του ηθικού κινδύνου είναι σύγχρονες εκδοχές κάποιων ιδεών του που παραθέτει στο συγκεκριμένο έργο του «Ο ΗΓΕΜΟΝΑΣ».
Ο Μακιαβέλι πάντοτε γοήτευε επειδή ο «Ηγεμόνας» αποτελεί έναν οδηγό δράσης. Πάντως , αυτό που έκαναν οι κυβερνώντες , και πιθανόν να το κάνουν ακόμη και σήμερα , ήταν να ανατρέχουν στο έργο του Μακιαβέλι ή απλά να παραθέτουν αποσπάσματα από τον «Ηγεμόνα», όχι για να εμπνευστούν αλλά για να δικαιολογήσουν τις πράξεις τους ως προς τους «κατώτερούς» τους έχοντας πάντα σαν τελικό στόχο το συμφέρον τους.
Κανένα άλλο έργο δεν αποκάλυψε τόσο έντονα όσο ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλι όλες τις ανήθικες συμπεριφορές με αποτέλεσμα για το συγκεκριμένο λόγο να κατηγορηθεί δριμύτατα ότι εμπνεόταν από το διάβολο , ότι ήταν ανήθικος συγγραφέας και αυθόρμητος διδάσκαλος του κακού.
Ο Μακιαβέλι στράφηκε στις μεγάλες μορφές του παρελθόντος για να κατανοήσει όλα όσα χρειάζεται ένας ηγέτης για να πετύχει. Αυτό φαίνεται και στην αφιέρωσή του στο συγκεκριμένο έργο του που έγραψε ότι δε μπορεί να προσφέρει σε έναν ηγέτη μεγαλύτερης αξίας δώρο εκτός από το έργο του , πού παραθέτει σε λίγες μόνο σελίδες , χρόνια έρευνας και πράγματα που κανείς άλλος τότε δε τόλμησε καν να σκεφτεί πόσο εξίσου να εκφράσει και μάλιστα στο ευρύ κοινό. Έτσι στο έργο του , όποιος το διαβάσει θα μπορέσει με μεγάλη ευκολία να καταλάβει όσα θα πρέπει να γνωρίζει κάποιος ηγέτης κράτους και μιας επιχείρησης ώστε να ηγηθεί με απόλυτη επιτυχία.
Το εκπληκτικό είναι ότι στον Μακιαβέλι αντί να του δώσουν τιμές για το έργο του που αναλύει και ξεσκεπάζει όλο το πολιτικό και όχι μόνο παρασκήνιο , του έσυραν απίστευτες κατηγορίες. Με αποτέλεσμα με το τρόπο που είχαν κατανοήσει τότε το έργο του να δημιουργήσει πολύ κακή φήμη ως προς το όνομά του , με αποτέλεσμα μέχρι και σήμερα η λέξη «μακιαβελικός» να ερμηνεύεται ως ένα άτομο διαβολικού χαρακτήρα , σαν κλασσικό παράδειγμα θα μπορούσαμε να παραθέσουμε την ερμηνεία που προσάπτει το λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας στη συγκεκριμένη λέξη ότι είναι αυτός που χρησιμοποιεί δόλιους τρόπους ενέργειας και σκέψης χωρίς ηθικούς φραγμούς. Χωρίς όμως ο Μακιαβέλι να έδειξε σε όλη τη καριέρα του τέτοιο προφίλ. Απλά κατηγορήθηκε για το λόγο ότι έγραψε στο έργο του για μέσα-σκοποί , δηλαδή για καθετί που γίνεται υπάρχει κάποιος σκοπός με ατομικό συμφέρον ή συλλογικό. Με αποτέλεσμα να του επισυνάψουν τη γνωστή φράση σε όλους μας «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».
Πολλοί οικονομολόγοι-αναλυτές υποστηρίζουν ότι αν σήμερα ρωτούσε κάποιος τον Μακιαβέλι αν είναι μακιαβελικός , αυτός χωρίς κανένα ενδοιασμό θα απαντούσε αρνητικά.
Σήμερα , όμως αρχίζει να αναγνωρίζεται το μεγάλο του έργο και με αφορμή την επέτειο των πεντακοσίων χρόνων από το θάνατό του και με το 1° συνέδριο που διαδραματίστηκε πριν από έναν χρόνο σε αγγλικό πανεπιστήμιο αφιερωμένο σε αυτόν , άρχισαν να γράφουν βιβλία που αναλύουν τα έργα του και να κατανοούν τα προτερήματα που μπορούν να αντληθούν από αυτά.

«Μας είναι πιο εύκολο να ανταποδίδουμε
το κακό που μας κάνουν
απ’ ότι το καλό
γιατί η ευγνωμοσύνη θεωρείται βάρος,
ενώ η εκδίκηση κέρδος.»

ΝΙΚΟΛΟ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ

 
Ο Νικολό Μακιαβέλι γεννήθηκε στη Φλωρεντία το 1469. Ήταν γόνος παλιάς οικογένειας , και η μόρφωση που έλαβε ήταν η συνηθισμένη ουμανιστική (ανώτερη και βαθύτερη κλασική μόρφωση) των αστών της εποχής. Από το 1498 ως το 1512 διετέλεσε γραμματέας της δεύτερης καγκελαρίας της Φλωρεντινής Δημοκρατίας. Το 1502 είχε την ευκαιρία να γνωρίσει ως απεσταλμένος της κυβέρνησης του τον Καίσαρα Βοργία , το μελλοντικό πολιτικό του πρότυπο. Το 1512 οι Μέδικοι επανήλθαν στη Φλωρεντία με τη βοήθεια των Ισπανών , πράγμα που είχε συνέπεια την άμεση απομάκρυνση του Μακιαβέλι από τα πολιτικά αξιώματα. Φυλακίστηκε μάλιστα και βασανίστηκε , θεωρούμενος ένοχος για συμμετοχή στη συνωμοσία του Πιερπάολο Μπόσκολι. Όταν αποφυλακίστηκε , την άνοιξη του 1513 , αποσύρθηκε στο κτήμα του στο Αλμπεργκάτσιο , κοντά στο Σαν Κασιάνο στην κοιλάδα της Πίζας. Απομονωμένος εκεί , μακριά από την ενεργό πολιτική , για την επάνοδο στην οποία πάντοτε λαχταρούσε , έγραψε τα σημαντικότερα έργα του , μεταξύ των οποίων και τον «Ηγεμόνα». Από το 1520 ο Μακιαβέλι επανήλθε στην πολιτική ζωή , αλλά τα καθήκοντα που του ανέθεταν δεν ήταν τόσο σημαντικά όπως παλαιότερα. Πέθανε το χρόνο που επικράτησαν πάλι οι δημοκρατικοί στη Φλωρεντία. Οι υπηρεσίες όμως που είχε προσφέρει τα τελευταία έτη στους ευγενείς , τους έκαναν να μην τον εμπιστεύονται πια και δεν του έδωσαν κανένα αξίωμα.
Ο Μακιαβέλι στράφηκε στις μεγάλες μορφές του παρελθόντος για να βρει απαντήσεις στα προβλήματα των ημερών του. Πεντακόσια χρόνια αργότερα , μια ομάδα από καθηγητές πανεπιστημίου , ιστορικούς και ειδικούς των κοινωνικών , οικονομικών και ανθρωπιστικών επιστημών συναντήθηκαν σε ένα διεθνές συνέδριο που διοργανώθηκε από το Metropolitan University του Μάντσεστερ για να συζητήσουν αν ο συγγραφέας του «Ηγεμόνα» έχει ακόμα απαντήσεις για τα πολυάριθμα προβλήματα της κοινωνίας μας.
Το ενδιαφέρον και το πάθος του Μακιαβέλι για την πολιτική τα βρίσκουμε στο μάνατζμεντ του σύγχρονου περίπλοκου κόσμου των επιχειρήσεων , όπου συναντάμε όλα τα στοιχεία της αποτυχίας και της επιτυχίας , της γενναιότητας και της δειλίας , για να μην αναφέρουμε την απάτη , την προδοσία , την συνωμοσία και τις γνωστές στρατηγικές που περιγράφονται στον «Ηγεμόνα».
Κατά πολλές και διαφορετικές έννοιες , ήταν ένας πρωτοπόρος στοχαστής που προσπαθούσε να θεωρητικοποιήσει τις ανθρώπινες σχέσεις , έτσι δεν πρέπει να απορούμε που το έργο του έχει παραμείνει τόσο ζωντανό ακόμη και σήμερα , μια που οι ηθοποιοί της ανθρώπινης κωμωδίας εξακολουθούν να είναι οι ίδιοι. Ο Μακιαβέλι διασκέδαζε με το ανθρώπινο είδος και τη μόνιμη κατάσταση σύγχυσης στην οποία βρισκόταν , γεγονός που υποκινείται από τα αμέτρητα πάθη του, καθώς ποτέ δεν συνειδητοποιεί πόσο γελοία μπορεί να είναι κάποιες φορές αυτή η σύγχυση. Πάντως, δεν ένοιωθε ούτε αμέτοχος ούτε ανώτερος , αλλά ένα κομμάτι αυτής της ανθρώπινης κωμωδίας. Να γιατί μπορούσε να γελάει με τον εαυτό του , με τις χαρές και τις λύπες του.
Ο Μακιαβέλι ήταν ένας άνθρωπος που πίστευε στη δράση , «πρέπει να προχωρούμε σε πράξεις» , και γι’ αυτό οι απόψεις του ταυτίζονται με την έννοια του μάνατζμεντ. Ο «Ηγεμόνας» αποτελεί το κλασσικό εγχειρίδιο που προσφέρει τις εναλλακτικές λύσεις στον σύγχρονο μάνατζμεντ.
Ακόμη και σήμερα , η δημοφιλής εικόνα του Μακιαβέλι έρχεται σε σκληρή αντίθεση σχετικά με τη πραγματικότητα του Φλωρεντίνου πατριώτη. Παρ’ όλο που το έργο του είχε τεθεί εκτός νόμου από την Καθολική Εκκλησία για πάνω από τριακόσια χρόνια , οι απόψεις του δεν έπαψαν ποτέ να επηρεάζουν. Παρά τον αρνητικό απόηχο που τις ακολουθεί , κατόρθωσαν να εξάψουν το ενδιαφέρον και να έχουν μεγάλη απήχηση στις μέλλουσες γενιές.
Ο Μακιαβέλι έζησε σε κόσμους όπου η πολιτική και ο στρατός ήταν στοιχεία αδιαχώριστα , ενώ υπήρξε ικανός μάνατζερ της πολιτική ζωής και του ανθρώπινου δυναμικού. Κατηγορήθηκε από μια άδικη μυθολογία που τον συνέκρινε με τον ίδιο τον διάβολο ή τον θεωρούσαν άτομο που πίνει το αίμα του απλού κόσμου.
Ήταν ένας από τους πρώτους συγγραφείς σύγχρονης ιστορίας που έγραψε σχετικά με τη χρήση και τη κατάχρηση της εξουσίας. Είπε ότι τα κράτη και η εξουσία δεν εξαρτώνται από τον θεό για τη τύχη και την ευημερία τους. Ως δημοκράτης και ουμανιστής , πίστευε σε μια ισχυρή βάση δημοκρατικών αξιών και φραγμών.
Ασχολήθηκε με τις μεθόδους χειραγώγησης των ατόμων , καθώς και με τον τρόπο δημιουργίας αποτελεσματικών ομάδων ώστε να φτάσουμε εύκολα στο στόχο μας.
Εύκολα διαπιστώνεται ότι οι άνθρωποι του μάρκετινγκ ασκούν πιέσεις και ενεργούν με ανηθικότητα , όπως και οι άλλοι σε άλλους τομείς της κοινωνίας. Αυτοί που βρίσκονται στην κορυφή κάθε ομάδας φαίνεται ότι έχουν αναπτύξει κάπως περισσότερο τις ικανότητες της χειραγώγησης ατόμων και των ανήθικων πρακτικών σε σχέση με άλλους και είναι κάτι που φαίνεται καθαρά σε όλα τα επαγγέλματα και σε όλες τις κοινωνικές ομάδες. Υπάρχει μια θεωρία που για να φτάσει κάποιος στη κορυφή , πρέπει να είναι περισσότερος μακιαβελικός από τους άλλους. Γιατί ο Μακιαβέλι ήταν ένας πρακτικός φιλόσοφος που πρότεινε δράση και επεδίωξε να υποδείξει τρόπους , έτσι ώστε οι άνθρωποι να βελτιώσουν τις κοινωνίες τους. Κατά συνέπεια , μέσα από μια προσέγγιση ηγετικού-διοικητικού χαρακτήρα έφτασε να γίνει ένας αληθινός πρωτοπόρος του μάνατζμεντ. Ένας πρωτοπόρος , του οποίου οι απόψεις επιβίωσαν για 500 ολόκληρα χρόνια.

«Οι άνθρωποι είναι πάρα πολύ απλοί , στην πραγματικότητα τίποτε περισσότερο από πλάσματα των περιστάσεων. Έτσι που αυτοί που συνήθως απογοητεύουν , πάντα θα βρίσκουν κάποιους για να απογοητεύσουν.»
ΗΓΕΜΟΝΑΣ

Ο Μακιαβέλι επιδίωξε να περιγράψει πως ακριβός έχουν τα πράγματα. Από την εποχή εκείνη μέχρι και σήμερα κάποιοι άνθρωποι βρήκαν εξοργιστικές τις απόψεις του σε τέτοιο βαθμό , ώστε η ίδια η λέξη «μακιαβελικός»

 
ΜΑΚΙΑΒΕΛΙΣΜΟΣ και ΜΑΚΙΑΒΕΛΙΚΟΣ

Λίγα χρόνια μετά το θάνατο του Μακιαβέλι επικράτησε σφοδρός αντιμακιαβελισμός. Ο «Ηγεμόνας» , το οποίο εκδόθηκε το 1531 θεωρήθηκε διαβολικό βιβλίο. Σήμερα , παρά τη καλύτερη γνώση και κατανόηση του έργου του και της προσωπικότητας του , το όνομά του εξακολουθεί να προκαλεί ένα είδος τρόμου. Ο λόγος φαίνεται πως είναι το ότι ο διανοούμενος αυτός του 15ου αιώνα τόλμησε να μιλήσει για πράγματα που , παρ’ ότι αποτελούν τους σταθερούς κανόνες που ακολούθησαν και ακολουθούν οι περισσότεροι ηγεμόνες και οι κάθε είδους ηγεμονίσκοι όλων των εποχών , δεν λέγονται. Το σκανδαλιστικότερο ίσως βρίσκεται στο ότι προτρέπει σ’ αυτό τον τρόπο σκέψης και δράσης , και τούτο θεωρείται μεγάλο αμάρτημα , καθώς σε όλες τις κοινωνίες υπάρχει τεράστιο χάσμα ανάμεσα στη ζωή γενικότερα και στην ηθική διαπαιδαγώγηση των ηγεμόνων.
Το να αποκαλύπτεις τις σκέψεις και τις μεθόδους που βρίσκονται πίσω από πολιτικές ενέργειες και γεγονότα , αφαιρώντας τα προσχήματα του δικαίου της ηθικής , της θρησκείας κτλ , είναι στις κοινωνίες μας χειρότερο από το να διαπράττεις τα ίδια τα εγκλήματα.
Ο μύθος γι’ αυτόν όχι μόνο προηγήθηκε αλλά και αντικατέστησε τη γνώση του έργου και της ζωής του. Περίπου άγνωστος και κακοδιαβασμένος , γνωστός από μόνο σχεδόν τον «Ηγεμόνα» του , που δεν είναι το αντιπροσωπευτικότερο έργο του , θάφτηκε κάτω από τόσες αναθεματικές πέτρες , που , σαν ήρθε η ώρα της εκταφής και της αποκατάστασής του , το βάρος τους να είναι κυριολεκτικά ασήκωτο. Είχαν πια εμπεδωθεί αμετακίνητα οι όροι «μακιαβελισμός» και «μακιαβελικός» , που φορτίζουν και παραμορφώνουν τη σωστή εκτίμηση για τον ίδιο και τη σκέψη του. Σήμερα φτάσαμε στο σημείο να διαστείλουμε τον όρο «μακιαβελισμός» από τις πραγματικές ιδέες του Μακιαβέλι , έτσι που να αναγκάζονται οι ανασκευαστές του «μακιαβελισμού» να δηλώνουν προκαταβολικά πως «το τωρινό περιεχόμενο του όρου δεν θα πρέπει να θεωρηθεί σαν ιστορική εκτίμηση των ιδεών του Φλωρεντίνου πολιτικού Νικολό Μακιαβέλι» ,όπως έχει γράψει και ο Α. Τιταρένκο στην «Ηθική και Πολιτική».
Ο Μακιαβέλι επιδίωξε να περιγράψει πως ακριβός έχουν τα πράγματα. Από την εποχή εκείνη μέχρι και σήμερα κάποιοι άνθρωποι βρήκαν εξοργιστικές τις απόψεις του σε τέτοιο βαθμό , ώστε η ίδια η λέξη «μακιαβελικός» έφτανε να σημαίνει πανούργος , αήθης , καιροσκόπος , και πάνω απ’ όλα μηχανορράφος. Όμως το μόνο που έκανε ήταν να περιγράψει με εντιμότητα τα πραγματικά τεκταινόμενα στην πολιτική. Όπως ακριβώς οι νέοι επιστήμονες προσπάθησαν ευσυνείδητα , ενάντια στο βάρος της χριστιανικής παράδοσης , να αναπτύξουν μια αξιολογικά ουδέτερη επιστήμη , έτσι και ο Μακιαβέλι προσπάθησε να αναπτύξει μια αντικειμενική ερμηνεία των πολιτικών πραγμάτων.

«Αφού η πρόθεσή μου είναι να πω κάτι που θα έχει πρακτική χρησιμότητα για τον ερευνητή , θεώρησα σωστό να παραστήσω τα πράγματα όπως αυτά είναι στ’ αλήθεια κι όχι όπως φανταζόμαστε».
Ο ΗΓΕΜΟΝΑΣ

«Είναι άραγε καλύτερο να
σε αγαπούν ή να σε φοβούνται;
Καλό είναι να συμβαίνουν και τα δύο,
αλλά επειδή είναι δύσκολο να τα συνδυάσεις
είναι πολύ πιο ασφαλές για έναν ηγεμόνα
να τον φοβούνται παρά να τον αγαπούν.»

Η ΑΣΚΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΡΡΟΗΣ

Η ηγεσία είναι επιρροή. Οι άνθρωποι «κολλούν» στη στάση ενός ηγέτη με τον ίδιο τρόπο που κολλάμε ένα κρύωμα.
Όλοι γνωρίζουμε ότι , όταν πετάμε μια μπάλα στον τοίχο , αυτή επιστρέφει πίσω με την ίδια ακριβώς δύναμη που βάλαμε για να την πετάξουμε. Υπάρχει ένας νόμος της φυσικής που λέει ότι κάθε δράση προκαλεί μια ίση αντίδραση. Ο νόμος αυτός ισχύει επίσης στον τομέα της επιρροής. Στην πραγματικότητα , τα αποτελέσματα του αποτελούν πολλαπλάσια της επιρροής του ηγέτη. Η δράση του ηγέτη πολλαπλασιάζεται σε πολλές αντιδράσεις , καθώς απευθύνεται σε πολλούς οπαδούς ή ειδικότερα σε πολλούς υπαλλήλους και όχι μόνο. Σε κάθε χαμόγελο που χαρίζει , πολλά χαμόγελα του ανταποδίδονται. Η απελευθέρωση του θυμού του προς τους άλλους συνεπάγεται σε πολύ θυμό που εισπράττει από πολλούς. Ελάχιστοι μπορούν να ισχυριστούν πως είναι πραγματικά θύματα της μοίρας. Για το λόγο αυτό οι άνθρωποι υποστηρίζουν τους γενναιόδωρους και αποφεύγουν τους τσιγκούνηδες.
Οι άνθρωποι , από την εποχή των αρχαίων Ελλήνων προσπάθησαν να πετύχουν να τρέξουν το μίλι κάτω από τέσσερα λεπτά. Πραγματικά οι αρχαίοι Έλληνες έβαζαν λιοντάρια να κυνηγούν του δρομείς , νομίζοντας ότι αυτοί θα έτρεχαν ταχύτερα. Τίποτα δεν έφερε αποτελέσματα. Έτσι , κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι είναι αδύνατο να τρέξει ένας άνθρωπος το μίλι λιγότερο από τέσσερα λεπτά. Και για περισσότερο από χίλια χρόνια όλοι το πίστεψαν. Πίστευαν ότι δεν έχουμε την κατάλληλη κατασκευή οστών , ότι η αντίσταση του αέρα είναι τεράστια , ότι δεν επαρκεί η δύναμη των πνευμόνων μας και χιλιάδες άλλοι λόγοι.
Τότε , ένας άνθρωπος απέδειξε ότι οι γιατροί , οι προπονητές , οι αθλητές και τα εκατομμύρια των δρομέων πριν από εκείνον που επιχείρησαν , και απέτυχαν, είχαν όλοι άδικο. Και ως εκ θαύματος , το χρόνο που ακολούθησε από την κατάρριψη του φράγματος των τεσσάρων λεπτών στο μίλι από τον Roger Bannister , τριάντα επτά ακόμη δρομείς κατέρριψαν το ίδιο προηγούμενο φράγμα. Τον αμέσως επόμενο χρόνο, τριακόσιοι δρομείς έσπασαν το φράγμα των τεσσάρων λεπτών στο μίλι. Και πριν μερικά χρόνια , σε έναν αγώνα στη Νέα Υόρκη , και οι δεκατρείς από τους δεκατρείς δρομείς έτρεξαν ένα μίλι σε λιγότερο από τέσσερα λεπτά. Με άλλα λόγια , πριν από μερικές δεκαετίες ο δρομέας που τερμάτισε τελευταίος και καταϊδρωμένος στον αγώνα της Νέας Υόρκης θα είχε θεωρηθεί ότι κατόρθωσε το ακατόρθωτο.
Τι συνέβη; Δεν υπήρξαν καινοτομίες στην προπόνηση. Κανείς δεν ανακάλυψε τον τρόπο να ξεπεράσει την αντίσταση του αέρα. Η οστική δομή και η φυσιολογία του ανθρώπου , δε βελτιώθηκε ξαφνικά. Αυτό που άλλαξε ήταν η στάση των αθλητών.
Μέχρι την εμφάνιση του Roger Bannister , όλοι πιστεύανε τους ειδικούς. Και οι «ειδικοί» εξακολουθούν να εμποδίζουν τους ανθρώπους στην προσπάθεια τους να πετύχουν τη μέγιστη απόδοση. Γιατί; Επειδή οι ειδικοί ασκούν επιρροή.
Συγκεκριμένα αναφέρει ο Μακιαβέλι στην επιστολή του προς στη Γραμματεία της Καγκελαρίας στην Λούκα (Φλωρεντία , αρχές Οκτωβρίου 1499):
«Μεταξύ των πολλών εκδοχών σχετικά με το τι είναι ο άνθρωπος , καμιά δεν είναι πιο σημαντική από αυτήν που δείχνει πόσο εύκολα καταπίνει αυτά που του λένε, αλλά και πόσο προσεκτικά επινοεί αυτά για τα οποία προσπαθεί να πείσει τους άλλους»
ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ
Κάθε άνθρωπος ασκεί επιρροή σε κάποιον άλλον. Οι κοινωνιολόγοι μας λένε ότι ακόμη και ο πιο εσωστρεφής άνθρωπος θα ασκήσει επιρροή σε δέκα χιλιάδες άλλους στη διάρκεια όλης της ζωής του. Ένα αποτέλεσμα μιας έρευνας έδειξε ότι ο καθένας μας τόσο επηρεάζει όσο και επηρεάζεται από τους άλλους. Αυτό σημαίνει ότι όλοι μας ηγούμαστε σε κάποιους τομείς , ενώ σε άλλους αφηνόμαστε να οδηγηθούμε. Όλοι ανεξαιρέτως είμαστε ή ηγέτες ή οπαδοί και οφείλουμε να λάβουμε γνώση του έργου του Μακιαβέλι. Όπως επίσης έχουμε υποχρέωση να συνειδητοποιήσει ο καθένας μας την ηγετική του δύναμη. Σε κάθε δεδομένη κατάσταση , σε κάθε ομάδα υπάρχει κάποιο πρόσωπο επιρροής που ξεχωρίζει. Το πρόσωπο επιρροής μπορεί να αλλάξει ρόλο σε μια διαφορετική ομάδα ατόμων ή σε κάποια διαφορετική περίσταση και να μεταλλαχθεί σε άτομο που επηρεάζεται από άλλο πρόσωπο επιρροής. Αυτό αποδεικνύει ότι ο «Ηγεμόνας» πρέπει να διαβαστεί από ανθρώπους που θέλουν να συμβουλευτούν αλλά και από ανθρώπους που θέλουν να προστατευτούν.

«ΒΡΩΜΙΚΑ ΧΕΡΙΑ»

Ο πολιτικός που παραβαίνει ένα ηθικό κανόνα με σκοπό να επιτύχει έναν ευγενή στόχο δικαιώνεται και ταυτόχρονα είναι ένοχος για ένα ηθικό ατόπημα. Παρά τις θετικές συνέπειες των ανήθικων πράξεων , υπάρχει και εμπλέκεται ένα ηθικό κατάλοιπο , μια αναπόφευκτη ηθική δυσαρέσκεια , κάποιο ηθικό κόστος. Το παράδοξο των πράξεων που είναι ηθικά δικαιολογημένες , αλλά παρ’ όλα αυτά ηθικά λανθασμένες , χαρακτηρίζεται ως δίλημμα των «βρόμικων χεριών». Για το λόγο αυτό μια συγκεκριμένη ενέργεια μπορεί να είναι απολύτως σωστή για μια κυβέρνηση , ή ειδικότερα για μια επιχείρηση , και παρ’ όλα αυτά να θεωρηθεί ηθικό ατόπημα προς το άτομο που πήρε τη συγκεκριμένη απόφαση.
Παρ’ ότι πολλοί οικονομολόγοι αναγνωρίζουν το ηθικό κόστος που εμπλέκεται στην υιοθέτηση των μακιαβελικών τακτικών , καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι οι τακτικές αυτές είναι απαραίτητες στην πολιτική και στις επιχειρήσεις , ότι οι ανήθικες πράξεις είναι αναπόφευκτες και στο σύνολό τους δικαιολογημένες.
Οι πολιτικοί δεν μπορούν να είναι καλοί στην άσκηση πολιτικής , εκτός αν είναι προετοιμασμένοι για τη χρήση απαραίτητων μέσων διότι κανείς δεν επιτυγχάνει στην πολιτική χωρίς να λερώσει τα χέρια του.
Η παραδοχή ότι η ανήθικη συμπεριφορά , σε όλες τις μορφές , είναι απαραίτητη στην πολιτική και ότι μπορεί να της αποδοθεί μια δικαιολόγηση , εκφράζεται σε μια θεωρητική βάση , η οποία προφανώς προϋποθέτει μια μακιαβελική θεώρηση του κόσμου. Το συγκεκριμένο , αποκλείει αυτόματα την αναζήτηση εναλλακτικών λύσεων σε σχέση με τις μακιαβελικές μεθόδους για την επίτευξη πολιτικών στόχων , και δεν διαχωρίζει με επαρκή σαφήνεια τις πολιτικές καταστάσεις , για τις οποίες χρειάζεται να λερώσει κάποιος τα χέρια του.

ΠΡΟΜΑΚΙΑΒΕΛΙΣΤΕΣ

Και πραγματικά , αν ονομάσουμε μακιαβελισμό την πλήρη υποταγή του μέσου σε κάποιο πολιτικό σκοπό , δεν μπορούμε να παραβλέψουμε τους τόσους προμακιαβελικούς στοχαστές και να μη θυμηθούμε την τόλμη και την οξυδέρκεια τους. Μερικά παραδείγματα από την αρχαία Ελλάδα και την αρχαία Κίνα θα άξιζε να αναφερθούν.
Στην ίδια την «Πολιτεία» του Πλάτωνα , την ώρα ακριβώς που οι συνομιλητές του Σωκράτη συζητούσαν περί δικαιοσύνης , ο Θρασύμαχος από την Καλχηδόνα , σπουδαίος και βίαιος ρήτορας , με δυσκολία συγκρατείται από τους άλλους για να μην ξεχυθεί και να τους διακόψει. Μπροστά στην ορμή του όλοι τρομάζουν και αυτός ξεσπά ασυγκράτητος : «Τι φλυαρία σας δέρνει τόση ώρα , Σωκράτη , και τι βλακείες λέτε και μάλιστα υποκλίνεστε ο ένας στον άλλον;». Η συζήτηση ανάβει για τα καλά και με όλη τη σοφή υποχωρητικότητα του Σωκράτη , ο Θρασύμαχος βροντοφωνάζει : «Εγώ λοιπόν σας λέω ότι δίκαιο δεν είναι τίποτα άλλο παρά το συμφέρον του ισχυρότερου…Η κάθε κυβέρνηση κάνει του νόμους που της συμφέρουν , η δημοκρατική δημοκρατικούς , η τυραννία τυραννικούς , το ίδιο κι όλες οι άλλες. Καταρτίζοντας τους νόμους τους , ορίζουν ότι δίκαιο για τους υπηκόους τους είναι το δικό τους συμφέρον και τιμωρούν σαν άδικο και παράνομο όποιον τους παραβαίνει. Αυτό ακριβώς , κύριέ μου , εννοώ λέγοντας ότι σε όλες τις πολιτείες το δίκαιο ταυτίζεται με το συμφέρον του κατεστημένου».
Στην αρχαία Κίνα , ο Σανγκ Γιανγκ (4ος – 3ος αιώνας π.Χ.) υποστηρίζει τη λατρεία της δύναμης του νόμου , που είναι εκφραστής της , ενώ ταυτόχρονα περιφρονεί την ηθική. Αυτή πρέπει να υποκύπτει αδιαμαρτύρητα μπροστά στο θετικό δίκαιο της πολιτείας. Και ο Χάου Φέι τονίζει πως ο ιδανικός κυβερνήτης πρέπει να είναι έξυπνος , πανούργος , ανελέητος , καχύποπτος , ανήθικος , ψυχρός και να χρησιμοποιεί όλα τα μέσα , φτάνει να προωθεί τους πολιτικούς του στόχους.

«Τους ανθρώπου είτε πρέπει
να τους μεταχειρίζεσαι με μεγαλοψυχία
είτε να τους καταστρέφεις εντελώς.
Γιατί , αν δεν τους καταστρέψεις εντελώς,
αφού ανακάμψουν από τις μικρές βλάβες
που τους έχεις προξενήσει εκδικούνται,
ενώ αν τους έχεις καταστρέψει εντελώς,
δεν μπορούν να εκδικηθούν.»

 
ΠΩΣ ΑΝΤΙΛΗΦΘΗΚΑΝ ΟΙ ΣΥΓΧΡΟΝΟΙ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΙ ΤΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ ΤΟΥ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙΚΟΥ ΗΓΕΤΗ

Καλό είναι να μελετήσουν οι μάνατζερ την ιταλική Αναγέννηση διότι θα αποκομίσουν σημαντικό όφελος , γενικά αλλά και ειδικά , από τα σχετικά μαθήματα όσον αφορά τις προκλήσεις που συναντούν στο ξεκίνημα αυτή της νέας χιλιετίας. Πολλοί από αυτούς θα πρέπει να είναι ήδη εξοικειωμένοι με τη χρήση των κειμένων του Μακιαβέλι , με σκοπό τα μεγάλα δυνατά πλεονεκτήματα στο τομέα του σύγχρονου μάνατζμεντ. Όπως γράφει και ο Τζόρτζ Μπουλ , συγγραφέας , εκδότης και δημοσιογράφος όπου έχει μοιράσει τη ζωή του μεταξύ των εκδόσεων και συγγραφής βιβλίων με οικονομικά και χρηματοοικονομικά θέματα καθώς και ιστορικών μελετών , «αυτό που βασικά έκαναν κατά καιρούς οι ηγέτες ήταν να ανατρέχουν στο Μακιαβέλι και κυρίως από τον «Ηγεμόνα» , πιο πολύ για να βρουν τις κατάλληλες δικαιολογίες παρά για να εμπνευστούν ως προς τις μεθόδους τους. Αναμφίβολα , το ίδιο συμβαίνει και με τους σύγχρονους ηγέτες και συμβούλους , όσον αφορά το αντίστοιχο του κράτους στη σημερινή εποχή , δηλαδή του μεγάλους επιχειρηματικούς οργανισμούς». Στην εποχή του και κατόπιν , ο Μακιαβέλι προκαλούσε μια κάποια απέχθεια επειδή υποτίθεται ότι πούλησε φθηνά το παιχνίδι. Οι ηγεμόνες ένιωθαν ότι δε θα έπρεπε να εκτίθενται , συμπεριφερόμενοι με το τρόπο που τους συμβούλευε , άσχετα αν τελικά το έκαναν.
Όταν η σταδιοδρομία του ως διπλωμάτη στη υπηρεσία της Δημοκρατίας της Φλωρεντίας έληξε με απόλυση , μόλις οι Μέδικοι επέστρεψαν δια της βίας στη Φλωρεντία το 1512 , ο Μακιαβέλι έγραψε τον «Ηγεμόνα» με την πεποίθηση ότι η εμπειρία του ως κυβερνητικού απεσταλμένου και η μελέτη της ιστορίας (των πράξεων μεγάλων ηγετών) μπορούν να παρέχουν τη λογική βάση ώστε να αποδείξει τις εξαιρετικές επιδόσεις του ως συμβούλου , του οποίου οι υπηρεσίες θα μπορούσαν να είναι ανεκτίμητες , ειδικά για τους Μεδίκους που βρίσκονταν στην εξουσία αλλά και γενικά για κάθε άλλον ηγέτη. Στην αφιέρωσή του στον συγκεκριμένο βιβλίο του , ο Μακιαβέλι έγραψε ότι δε μπορεί να προσφέρει σε έναν ηγέτη «πολυτιμότερο δώρο από τα μέσα που θα τον καταστήσουν ικανό , σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα , να αποκτήσει όλα αυτά που εγώ , έπειτα από τόσα χρόνια και με τόσες δοκιμασίες και φόβους , έμαθα και κατάλαβα».

ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΦΑΣΤΙΚΟΣ

Όπως γράφει ο Μακιαβέλι στον «Ηγεμόνα» πως ο Καίσαρας Βοργίας έδρασε δυναμικά και με απόλυτη μυστικότητα , επιδέξια και ανελέητα εναντίον των άπιστων μισθοφορικών σωμάτων και των ιδιαίτερα μισητών διοικητών.

«Μια μέρα , το σώμα του Ρεμίρο βρέθηκε κομμένο σε δύο κομμάτια στην πλατεία στη Τσεζένα , με ένα κομμάτι ξύλο και ένα ματωμένο μαχαίρι δίπλα του. Η ωμότητα του θεάματος κράτησε για ένα διάστημα το λαό της Ρωμανίας ήρεμο και παραζαλισμένο». ΗΓΕΜΟΝΑΣ

Στο ερώτημα αν ένας ηγέτης θα πρέπει να δίνει την εικόνα προσώπου συμπονετικού και όχι στυγερού , αξιαγάπητου και όχι κάποιου που εμπνέει φόβο , ο Μακιαβέλι προσθέτει ότι «ο Καίσαρας Βοργίας ήταν ισορροπημένα σκληρός , αλλά η σκληρότητά του αυτή βελτίωσε την κατάσταση στην Ρωμανία , απέδωσε την ενότητα και αποκατέστησε την τάξη και την πειθαρχία…Η βία πρέπει να επιβάλλεται μια για πάντα….οι ευεργεσίες πρέπει να χορηγούνται σταδιακά». Αυτή είναι μια καλή συμβουλή για όλους τους ηγέτες κρατών και όχι μόνο.

«Τους ανθρώπους είτε πρέπει να τους μεταχειρίζεσαι με μεγαλοψυχία είτε να τους καταστρέφει εντελώς Γιατί αν δεν τους καταστρέψεις εντελώς αφού ανακάμψουν από τις μικρές βλάβες που τους έχεις προξενήσει εκδικούνται , ενώ αν τους έχεις καταστρέψει εντελώς , δεν μπορούν να εκδικηθούν».
ΗΓΕΜΟΝΑΣ

Από τη συμβουλή αυτή του Μακιαβέλι πολλοί θα εκλάβουν ως ερμηνεία ότι θα πρέπει να είναι επιθετικοί και καταστροφικοί προς κάθε αντίπαλό τους και ανταγωνιστή. Με αποτέλεσμα οι ίδιοι που συμβουλεύονται τον Μακιαβέλι μη κατανοώντας τις συμβουλές του να τον δυσφημούν αυτόν και το όνομά του. Ο Μακιαβέλι στη συγκεκριμένη του πρόταση ήθελε να αποδείξει ότι ένας ηγέτης θα πρέπει να είναι αποφασιστικός. Χωρίς να αποκλείσει ότι ο ηγέτης μπορεί να είναι μεγαλόψυχος , απλά πρέπει να αποφασιστικός και να μην αποκλείσει από την πολιτική αυτή που επέλεξε. Ενώ αντίθετα , όταν πρέπει να έχει ένας ηγέτης το πρόσωπο του σκληρού και να εμπνέει φόβο , στη περίπτωση που θα συναντήσει στη πορεία του έναν ανταγωνιστή θα πρέπει με αποφασιστικότητα , χωρίς διστακτικότητα , να τον καταστρέψει ολοκληρωτικά. Ώστε να αποφύγει δυσάρεστες αντιδράσεις από τον εχθρό του.

ΝΑ ΧΤΙΖΕΙ ΤΗΝ ΚΑΛΗ ΤΟΥ ΦΗΜΗ

Συνδυάζοντας την αγριότητα ενός λέοντα και την πανουργία μιας αλεπού , όπως έγραψε ο Μακιαβέλι στο έργο του , θα πρέπει οι ηγέτες να αναθέτουν σε άλλους την αποστολή της λήψης των «σκληρών» μέτρων και να κρατούν και να κρατούν ολοκληρωτικά για τον εαυτό τους την παροχή ευεργετημάτων για να εξασφαλίσουν έτσι την υποστήριξη προς το πρόσωπό τους , όπως πολύ επιτυχημένα σήμερα εκτελούν πολλοί ηγέτες. Το να προκαλούν φόβο είναι τελείως διαφορετικό από το να προκαλούν μίσος.
Σε ένα άλλο σημείο του «Ηγεμόνα» ο Μακιαβέλι γράφει ότι «ένας φιλελεύθερος ηγεμόνας αναλώνεται σε ασιτίες και σε τελική ανάλυση είναι αναγκασμένος να το κάνει , αν επιθυμεί να διατηρήσει τη φήμη του φιλελεύθερου. Γι’ αυτό το σκοπό επιβαρύνει υπερβολικά το λαό του και γίνεται φορομπήχτης κάνοντας ότι μπορεί για να βρει χρήματα. Αυτό τον κάνει μισητό στους υπηκόους του που , καθώς γίνονται όλο φτωχότεροι , όλο και λιγότερο τον εκτιμούν».

ΝΑ ΠΡΟΣΕΧΕΙ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΥΣ ΤΟΥ

Όπως έγραψε ο Μακιαβέλι , εάν προσαρτήσει ένας ηγέτης νέα εδάφη πρέπει να αφοπλίσει τους κατοίκους. Αλλά θα πρέπει να θυμάται ότι οι ηγέτες …
«…βρήκαν ανθρώπους που θεωρήθηκαν ύποπτοι στην αρχή , ενώ αποδείχθηκαν στο τέλος πιο πιστοί και πιο χρήσιμοι από αυτούς οι οποίοι, αρχικά , ήταν πιστοί τους φίλοι … ένας ηγεμόνας δε θα συναντήσει ποτέ δυσκολίες να κερδίσει αυτούς που στην αρχή ήταν εχθροί του , αν πρόκειται για ανθρώπους που έχουν ανάγκη να βασίζονται σε κάποιον».
Η ιστορία των επιχειρήσεων αλλά και του πολέμου , είναι γεμάτη από συμμαχίες που ανατράπηκαν.
Όλοι μας έχουμε στο νου μας τουλάχιστον μια ανάμνηση μια προδοσίας ενός φίλου ή ενός συνεργάτη. Για το λόγο ότι σίγουρα θα έχουμε συναντήσει ή θα συναντήσουμε ένα άτομο που θα σκέφτεται συμφεροντολογικά , όπως προτείνει ο Μακιαβέλι.

ΝΑ ΠΑΡΑΜΕΙΝΕΙ ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΟΣ

Ο νέος ηγεμόνας , επιμένει ο Μακιαβέλι , «δεν πρέπει να συνδέεται με συμμαχία με κάποιον ισχυρότερο από αυτόν , εκτός αν βρίσκεται σε μεγάλη ανάγκη … Και αυτό επειδή , τελικά , αν νικήσουν , θα εμφανιστεί υποτελής σε αυτόν».
Διότι από ηγεμόνας θα γίνει υπόδουλος στο νέο σύμμαχο και θα χάσει ότι δυνατότητες είχε αποκτήσει μέχρι τη συμμαχία. Γι’ αυτό το λόγο βλέπουμε μέχρι και σήμερα πολλά κράτη που θέλησαν οικονομική , και όχι μόνο , βοήθεια από άλλα ισχυρότερα κράτη να θεωρούνται υπόδουλα σε αυτά και έρμαια στις αποφάσεις και γενικότερα στους στόχους τους.
Ένα άλλο παράδειγμα παρουσιάζεται και στα πολιτικά κόμματα σήμερα , όπου βλέπουμε μικρότερα κόμματα να συνδέονται με συμμαχία με άλλα μεγαλύτερά τους με αποτέλεσμα να υπάρχει μια εμφανή μείωση των υποστηρικτών τους. Ενώ αντίθετα αν ένα μικρό κόμμα αντιπαρατεθεί με ένα μεγαλύτερο τότε αποκτάει ένα διαφορετικό σεβασμό άρα και με αντίθετα αποτελέσματα.

ΝΑ ΕΞΑΓΟΡΑΖΕΙ ΤΗΝ ΠΙΣΤΗ

«Όταν επιχειρείτε να σχηματίσετε γνώμη για την ευφυΐα ενός ηγεμόνα , το πρώτο πράγμα που πρέπει να κοιτάτε είναι οι άνθρωποι που έχει γύρω του. Γιατί αν είναι ικανοί και πιστοί μπορεί να θεωρηθεί συνετός , εφόσον μπορεί να ξεχωρίζει αυτούς που είναι ικανοί και να εκτιμά αυτούς που είναι πιστοί. Διαφορετικά , ο ηγεμόνας δεν αξίζει να χαίρει μεγάλης εκτιμήσεως».
ΗΓΕΜΟΝΑΣ
Έτσι , ο «αλάνθαστος οδηγός» του Μακιαβέλι , ως προς την αξιολόγηση των συνεργατών , υποστηρίζει ότι πρέπει απλά να συνειδητοποιείς το εξής: «όταν βλέπεις ότι ένας υπουργός σκέφτεται περισσότερο τον εαυτό του παρά εσένα , και προσπαθεί να αποκομίζει κέρδη από ό,τι κάνει … τότε να ξέρεις ότι δε θα μπορέσει ποτέ να τον εμπιστευθείς». Από την άλλη πλευρά , για να διατηρήσεις τις επιδόσεις κάποιου στα επίπεδα που σε ικανοποιούν , πρέπει να είσαι ευγενικός μαζί του , να τον τιμάς , να φροντίζεις να πλουτίζει από εσένα , να τον κάνεις να νιώθει πάντα υποχρεωμένος σε σένα , « όταν θα καταλήξει να έχει πλούτη και τιμές μέχρι να χορτάσει και να μην επιθυμεί τίποτα περισσότερο. Στο μεταξύ θα έχει αναλάβει πολλές αρμοδιότητες και οπωσδήποτε θα φοβάται τις αλλαγές».

ΝΑ ΑΠΟΦΕΥΓΕΙ ΤΟΥΣ ΚΟΛΑΚΕΣ

Οι αυλές της Αναγέννηση ήταν γεμάτες κόλακες , αυτοί που πλάθουν επαίνους στους άλλους για να αποσπάσουν την εύνοια ή την υποστήριξή τους , και ακριβώς το ίδιο συμβαίνει σήμερα στις αίθουσες των διοικητικών συμβουλίων. Η συμβουλή του Μακιαβέλι είναι οι ηγέτες να κατέχονται από προσοχή και επιφυλακτικότητα « ο μόνος τρόπος να προστατευτείς από τους κόλακες είναι να αφήνεις τους γύρω σου ανθρώπους να πιστεύουν ότι δεν προσβάλλεσαι όταν σου λένε την αλήθεια. Αλλά αν ο καθένας μπορεί να σου λέει την αλήθεια , τότε χάνεις το σεβασμό. Έτσι ένας διορατικός ηγεμόνας πρέπει να υιοθετεί μια μέση οδό».
Να διαδώσει δηλαδή ο ηγέτης ότι δεν τον προσβάλλει η αλήθεια. Αλλά να μην αφήσει κανέναν να πιστεύει ότι έχει το δικαίωμα να του λέει ότι σκέπτεται. Ο διορατικός ηγέτης επιλέγει σοφούς ανθρώπους και μόνο σε αυτούς να μιλούν , και βέβαια μόνο σχετικά με θέματα για τα οποία ζητάει τη γνώμη τους. «Τότε θα πρέπει να τους θέτει λεπτομερή ερωτήματα και να ακούει αυτά που του λένε. Μετά θα πρέπει να σκέπτεται και να αποφασίζει πως να δράσει».

ΝΑ ΕΙΝΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΜΕΝΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ

Ο ηγέτης πρέπει να είναι πάντα έτοιμος για πόλεμο , λέει ο Μακιαβέλι. Πρέπει πάντα να σκέφτεται τις προθέσεις του εχθρού.

«Ο Φιλοποίμην , ο αρχηγός των Αχαιών… κατά τη διάρκεια της ειρήνης δεν σκεφτόταν ποτέ τίποτε άλλο παρά στρατηγικές πολέμου. Όταν βρισκόταν στην εξοχή με τους φίλους του , συχνά σταματούσε και προκαλούσε μια συζήτηση : Αν ο εχθρός βρισκόταν στη κορυφή αυτού του λόφου , και εμείς ήμασταν εδώ κάτω με το στρατό μας , ποιος από του δύο θα είχε το πλεονέκτημα ; Αν θέλαμε να αποσυρθούμε , τι κινήσεις θα κάναμε;».
ΗΓΕΜΟΝΑΣ

Θα λέγαμε ότι ένας ηγέτης θα μπορούσε να παρομοιαστεί με έναν αθλητή. Ο αθλητής προπονείται καθημερινά και για μήνες ή και για χρόνια για έναν αγώνα μιας ώρας όπως είναι κάποιοι αθλητές που προετοιμάζονται για τους Ολυμπιακούς αγώνες.
Έτσι και ένας ηγέτης θα πρέπει να προπονείται καθημερινά και κάθε ώρα για ένα πόλεμο ή για μια κρίση που επιφυλάσσει ένα κράτος ή μια επιχείρηση.

ΤΑ ΣΚΟΤΕΙΝΑ ΠΡΟΣΟΝΤΑ ΤΟΥ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙΚΟΥ ΗΓΕΤΗ

Α. ΧΕΙΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ

Είναι απόλυτο βέβαιο ότι όλοι οι άνθρωποι που έχουν κάποια σχέση με το συγκεκριμένο χώρο του μάνατζμεντ και των επιχειρήσεων γενικότερα έχουν συναντήσει μάνατζερ που είναι επαγγελματίες ψεύτες , γεννημένοι δολοπλόκοι , ατομικιστές , εξασκημένοι στα πισώπλατα μαχαιρώματα και άλλα παρόμοια. Αν τα συγκεκριμένα προσόντα έχουν κάποιο αποτέλεσμα στην εξέλιξη της καριέρα τους , συνήθως πρόκειται για ένα αποτέλεσμα θετικό που εξαρτάται από το επίπεδο των προσόντων.
Όπως γράφει ο Μακιαβέλι στον «Ηγεμόνα» στο κεφάλαιο «Με ποιο τρόπο πρέπει να κρατούν το λόγο τους οι ηγεμόνες»
«Πόσο είναι αξιέπαινο ένας ηγεμόνας να κρατάει το λόγο του και να ζει με ακεραιότητα και όχι με δόλο , ο καθένας το καταλαβαίνει : ωστόσο βλέπουμε από τη πείρα στους καιρούς μας ότι έκαναν μεγάλα πράγματα εκείνοι οι ηγεμόνες που έδιναν λίγη σημασία στο λόγο τους και ήξεραν με το δόλο να εξαπατούν τα μυαλά των ανθρώπων και στο τέλος ξεπέρασαν εκείνους που βασίστηκαν στην τιμιότητα.
Πρέπει λοιπόν να μάθουμε ότι υπάρχουν δυο είδη αγώνα , ο ένας με τους νόμους και άλλους με τη δύναμη: ο πρώτος ταιριάζει στον άνθρωπο , ο δεύτερος στα θηρία , αλλά επειδή ο πρώτο πολλές φορές δε φτάνει , χρειάζεται να καταφύγει κανείς στο δεύτερο. Γι’ αυτό ένας ηγεμόνας είναι απαραίτητο να ξέρει να χρησιμοποιεί και το θηρίο και τον άνθρωπο…Όντας λοιπόν ο ηγεμόνας υποχρεωμένος να γνωρίζει καλά να χρησιμοποιεί το θηρίο , πρέπει από αυτά να διαλέξει την αλεπού και το λιοντάρι , γιατί το λιοντάρι δεν ξέρει να προστατεύεται από τις παγίδες , και η αλεπού δεν ξέρει να προστατεύεται από τους λύκους. Χρειάζεται λοιπόν να είναι αλεπού για να αναγνωρίζει τις παγίδες και λιοντάρι για να τρομάζει τους λύκους…
Για ένα ηγεμόνα , λοιπόν , δεν είναι απαραίτητο να έχει όλες τις ιδιότητες που γράψαμε παραπάνω , αλλά είναι εντελώς απαραίτητο να φαίνεται ότι τις έχει…
Είναι αναγκαίο να είσαι μεγάλος υποκριτής και θεατρίνος , διότι οι άνθρωποι τόσο απλοϊκοί και υποκείμενοι στις σύγχρονες ανάγκες , ώστε αυτός που επιθυμεί να εξαπατήσει θα βρει πάντοτε κάποιον που θα επιτρέψει στον εαυτό του να εξαπατηθεί».
Άρα θα μπορούσαμε να πούμε , από τις παραπάνω απόψεις του Μακιαβέλι , ότι το συγκεκριμένο προσόν «ο χειρισμός της αλήθειας» θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως σκόπιμες διαδόσεις αναληθειών ή αποτυχία στη διάδοση αληθειών / όλης της αλήθειας για το προσωπικό όφελος της οργάνωσης , με σωστή εκτίμηση της πιθανότητας να εκτεθεί ο ηγέτης.

Β. ΑΥΤΟΑΜΥΝΑ

Σε πολλές διευθυντικές θέσεις υπάρχουν άτομα που δεν έχουν κανένα ενδοιασμό να προκαλέσουν ζημιά στη καριέρα των ανταγωνιστών τους και ίσως θα ήταν σωστό τα πανεπιστημιακά μαθήματα να παρέχουν την απαραίτητη παιδεία στους φοιτητές τους , μελλοντικοί μάνατζερ , ώστε να μπορούν με αποτελεσματικότητα να αμυνθούν και γιατί όχι να ανταποδώσουν. Ενδεχομένως οι μάνατζερ να θεωρούν σημαντικό εφόδιο τη δυνατότητα να μπορούν να αντεπιτίθενται άμεσα και με σκληρότητα , όταν αντιλαμβάνονται ότι δέχονται επίθεση , και να μπορούν να φθάσουν στο σημείο να προκαλούν και αυτοί αντίστοιχα ζημιά στους αντιπάλους τους. Και πράγματι , το να προκαλείς στον αντίπαλο μεγαλύτερη ζημιά απ’ ότι θα προκαλούσε αυτός , μπορεί να θεωρηθεί , ακόμη και για λόγους αισθητικής , ιδιαίτερα επαρκής ικανοποίηση.
Άρα θα μπορούσαμε να πούμε ότι «αυτοάμυνα» είναι η αντεπίθεση , τα άμεσα καίρια κτυπήματα εναντίον του ανταγωνιστή , λήψη έγκαιρης δράσης ή ανταγωνιστική αντεπίθεση ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι ζημιές και να μεγιστοποιηθεί το αντίθετο.

Γ. ΑΥΤΟΠΡΟΒΟΛΗ

Το προσόν αυτό αφορά την ικανότητα του έξυπνου χειρισμού τη δημόσιας εικόνας , με τρόπο ώστε να γίνει γνωστό στο περιβάλλον κάποιου το πόσο υπέροχος είναι αυτός που υπερασπίζεται τον εαυτό του , χωρίς να δοθεί ιδιαίτερη σημασία στα γεγονότα.
Η άμεση λογοκλοπία χωρίς την απαιτούμενη γνώση είναι ιδιαίτερα δημοφιλής και συνηθίζεται πολύ στις επιχειρήσεις και ίσως θα πρέπει να συμπεριλαμβάνεται στην εκμάθηση των μάνατζερ και κάποια προσόντα επιχειρηματική λογοκλοπίας. Υπάρχουν παραδείγματα που κυκλοφορούν, όπως στρατιές από μάνατζερ που πρέπει να ανέχονται συναδέλφους , κυρίως ανώτερούς τους , οι οποίοι κλέβουν πρωτότυπες ιδέες τους και τις πλασάρουν ως δικές τους και αυτοί δεν μπορούν να αντιδράσουν και να κάνουν κάτι γι’ αυτό.
«Η Τύχη , όπως και η γυναίκα , είναι φιλική προς τους νέους γιατί της δείχνουν λιγότερο σεβασμό και είναι πιο τολμηροί και τη χειρίζονται με περισσότερο θράσος»
ΗΓΕΜΟΝΑΣ

Πολλοί μετά την αποφοίτησή τους , αρχίζουν να ταξιδεύουν συνδυάζοντας διακοπές και δουλειά , αυτό που κοινώς αποκαλείται «κενά χρόνια». Είναι συνήθως νέοι και έχουν ελάχιστη πείρα. Αλλά η ικανότητά τους να πλασάρουν σωστά τον εαυτό τους τους εξασφαλίζει δουλειές σε μια μεγάλη γκάμα επιχειρήσεων.
Συμπερασματικά , η αυτοπροβολή είναι να φροντίζει κάποιος ώστε τα επιτεύγματα , τα προσόντα , ή οι τεχνικές ικανότητές του να γίνονται γνωστά σε κύκλους επιρροής , με το ανάλογο κόστος για του ανταγωνιστές του , ως προς τη θέση. Άμεσα ή έμμεσα θα πρέπει να προκαλεί αρνητικά γεγονότα- μειονεκτήματα- λάθη των ανταγωνιστών του και να φροντίζει να γίνουν γνωστά στους κύκλους επιρροής , με το ανάλογο κόστος για του ανταγωνιστές με σκοπό την αυτό-προβολή του. Να δηλώνει τη δουλειά άλλων ως δική του.

Δ. Ο ΣΩΣΤΟΣ ΧΕΙΡΙΣΜΟΣ ΤΩΝ ΦΥΛΩΝ

Πράγματι θα μπορούσε ο καθένας να αποδεχτεί ότι εξακολουθούν να υπάρχουν τα γνωστά στερεότυπα , του είδους αρσενικό-θηλυκό , πολλοί άνδρες αλλά και γυναίκες διατηρούν κάποιες ανάλογες απόψεις και μερικοί εκμεταλλεύονται τις ιδιότητες και τις προκαταλήψεις αυτών των υποτιθέμενων στερεοτύπων προς όφελός τους. Υπάρχουν όμως και νέα στερεότυπα , εκ των οποίων τα περισσότερα είναι θετικά , υποτίθεται ότι οι γυναίκες διαθέτουν την ικανότητα της καλής επικοινωνίας και συμπάσχουν περισσότερο ενώ οι άνδρες προσανατολίζονται προς την αποτελεσματικότερη δράση και την εξεύρεση λύσεων.
Άρα θα μπορούσαμε να πούμε ότι «ο σωστός χειρισμός των φύλων» είναι η ικανότητα να ωθεί κάποιος τους ανθρώπους να συμπεριφέρονται όπως αυτός επιθυμεί , με σωστό χειρισμό των χαρακτηριστικών τους ή των σχέσεών τους με βάση το φύλο (άνδρας-άνδρας , γυναίκα-γυναίκα , άνδρας-γυναίκα και το αντίστροφο) για το προσωπικό του συμφέρον.
Ε. ΤΟ ΠΡΟΣΟΝ ΤΟΥ ΦΕΛΛΟΥ

Οι περισσότεροι μιλούν ευνοϊκά όχι μόνο για το τι έκαναν αλλά και για τα εμπόδια που είχαν να αντιμετωπίσουν και για τις δυσκολίες που έπρεπε να ξεπεράσουν εξαιτίας της περιορισμένης εμπειρίας τους και των ελάχιστων γνώσεών τους. Ευτυχώς , τα διπλωματικά προσόντα , δίνουν τη δυνατότητα της μείωση σκοτεινών προβλέψεων για το μέλλον. Παρ’ όλα αυτά όπως έγραψε ο Μακιαβέλι στον «Ηγεμόνα» ότι δεν είναι απαραίτητο για έναν ηγέτη να διαθέτει όλα τα προσόντα που του χρειάζονται αλλά είναι απαραιτήτως να φαίνεται ότι τα διαθέτει.
Συμπερασματικά , θα λέγαμε ότι το «προσόν του φελλού» ή διαφορετικά το «προσόν της έκφρασης της γνώσης» είναι να εξαπατά κάποιος λίγο ως πολύ τους άλλους κάνοντάς τους να πιστεύουν ότι γνωρίζει περισσότερο απ’ ότι στην πραγματικότητα.

«Όταν επιχειρείτε να σχηματίσετε γνώμη για την
ευφυΐα ενός ηγεμόνα, το πρώτο πράγμα που
πρέπει να κοιτάτε είναι οι άνθρωποι που έχει
γύρω του. Γιατί, αν είναι ικανοί και πιστοί,
μπορεί να θεωρηθεί συνετός, εφόσον μπορεί και
ξεχωρίζει αυτούς που είναι ικανοί και να εκτιμά
αυτούς που είναι πιστοί. Διαφορετικά, ο ηγεμόνας
δεν αξίζει να χαίρει μεγάλης εκτιμήσεως»

 
ΕΙΝΑΙ ΑΠΟΔΕΚΤΕΣ ΟΙ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ;

Με μεγάλη διορατικότητα και ειλικρίνεια ο Μακιαβέλι περιέγραψε όσα κάνουν οι άνθρωποι προκειμένου να αποκτήσουν εξουσία και να τη διατηρήσουν , καθώς και τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους τη χάνουν. Πραγματεύεται με ευθύτητα που προκαλεί αμηχανία τον βασικό ρόλο της βίας και της απειλής βίας στην πολιτική , τη σπουδαιότητα της δημόσιας εικόνας , πότε συμφέρει τον πολιτικό να κρατήσει το λόγο του και πότε να τον αθετήσει , ποιες μηχανορραφίες είναι αναμενόμενο να πετύχουν και ποιες να αποτύχουν.
Ο Μακιαβέλι δε βάσιζε κανένα επιχείρημα του στο τι είναι υποχρεωμένοι (ηθικά) να πράξουν οι άνθρωποι ούτε καταφεύγει σε χριστιανικές ή βιβλικές προτροπές. Ύστερα από διεξοδική παρατήρηση εκθέτει αυτά που πραγματικά συμβαίνουν. Και οι σκέψεις του στη σύγχρονη εποχή δεν εφαρμόστηκαν στη πράξη μόνο από τον Χίτλερ αλλά εφαρμόζονται καθημερινά οποτεδήποτε οι άνθρωποι διαγκωνίζονται για θέση και προαγωγή και όχι μόνο στην πολιτική αλλά σε κάθε λογής συλλόγους , βιομηχανίες , δημόσιες και ιδιωτικές επιχειρήσεις , ακόμη και στον εκκλησιαστικό χώρο.
Ωστόσο κατηγορήθηκε άδικα ότι ήταν υπέρμαχος των αχρειοτήτων για τις οποίες γράφει ή ότι ήταν η προσωποποίηση του κακού. Υποστήριζε ότι προκειμένου να σώσει ο κυβερνήτης το κράτος από κάποια κρίση ή να διατηρήσει την εξουσία του, πρέπει να είναι προετοιμασμένος να παραβεί την τάδε ή τη δεινά ηθική αρχή κι όμως , εκείνος απλώς δηλώνει πια είναι η πραγματικότητα.
«Χρωστούμε μεγάλη χάρη στον Μακιαβέλι και σε άλλους που γράφουν αυτά που πράττουν οι άνθρωποι και όχι αυτά που πρέπει να πράττουν».
Φραγκίσκος Βάκων (1561-1626)

Στην ιστορία της πολιτικής διανόησης , η περίπτωση όλων των μορφών ανήθικης συμπεριφοράς δεν αναφέρεται τόσο έντονα και αποτελεσματικά όσο στον «Ηγεμόνα» του Μακιαβέλι. Ο Μακιαβέλι συνδέεται με τη θεωρία της ηθικής σκοπιμότητας και τη δολιότητα στην πολιτική πρακτική. Το διαζύγιο μεταξύ πολιτικής και ατομικής ηθικής. Τη δικαίωση όλων των πολιτικών μέσων , ακόμη και των πλέον ανήθικων , με βάση το καλό του κράτους και τη χρήση δόλου , της βίας , της καταπίεσης και της απάτης για την επίτευξη πολιτικών και όχι μόνο στόχων.
Ο Μακιαβέλι έχει επικριθεί δριμύτατα ως άνθρωπος που εμπνεόταν από τον διάβολο , ως ένας ανήθικος συγγραφέας και αυθόρμητος διδάσκαλος του κακού. Οι όροι «Μακιαβέλι» και «μακιαβελισμός» εισήχθησαν στη γλώσσα ως όροι μομφής και ατίμωσης. Εκτός όλων αυτών , τα επιχειρήματα του Μακιαβέλι χρησιμοποιήθηκαν , κατ’ επανάληψη και επιδοκιμάστηκαν από συγγραφείς και πολιτικούς της εποχής του αλλά και από σύγχρονους. Η συμβολή του Μακιαβέλι στην εξέλιξη της πολιτικής διοίκησης , των πολιτικών τακτικών και της σχετικής πρακτικής έγκειται στην εξαιρετικά καινοτόμο και προκλητική άποψή του ότι η πολιτική εμπλέκει αλλά και απαιτεί την υπέρβαση ή την παραβίαση των κοινών ηθικών αρχών. Ότι η απάτη , η βία , τα ψέματα και ο καταναγκασμός δικαιολογούνται διότι κρίνονται απαραίτητα για την επιτυχία στην πολιτική.
Μερικοί Ισπανοί Ιησουίτες προσπάθησαν με πάθος να εξασφαλίσουν τη δυσφήμηση του Μακιαβέλι μέσα στους αιώνες , ότι δηλαδή ο Μακιαβέλι δεν ήταν καθόλου δικαιολογήσιμος για τις απόψεις του στο θέμα της πολιτικής , παρ’ όλο που κανείς δεν μπορεί αρνηθεί ότι υπήρξε αντικαθεστωτικός.
Ο Γερμανός ιστορικός Γκέρχαρντ Ρίτερ (1972) δημοσίευσε , κατά τη ναζιστική περίοδο , ένα δοκίμιο στο οποίο προσπάθησε να αποκαλύψει τις διαβολικές πλευρές της δικτατορίας του Χίτλερ. Για το λόγο αυτό , αφιέρωσε ένα κεφάλαιο στη φιλοσοφία του Μακιαβέλι , επιβεβαιώνοντας ότι άξιζε τους ανώτατους δυνατούς επαίνους γιατί αποκάλυψε με σαφήνεια και έβγαλε τη μάσκα από το δαιμονικό πρόσωπο που υπάρχει στην εξουσία του Χίτλερ.
Οι ουτοπιστές ονειρεύονται μια ανανεωμένη ανθρωπότητα όπου όλοι ανεξαιρέτως θα είναι εν δυνάμει αλτρουιστές και προικισμένοι με προτερήματα. Ο πρώτος αντικειμενικός τους σκοπός είναι να προικίσουν με τεράστια δύναμη έναν «καλό» ηγέτη , κάποιους σοφούς ανθρώπους ή ένα έντιμο κόμμα , επισπεύδοντας έτσι την αναγέννηση του κόσμου. Το πρακτικό αποτέλεσμα , σχεδόν όλες τις φορές , αποδείχθηκε απογοητευτικό και καμιά φορά και καταστροφικό.
Οι Ρωμαίοι , σύμφωνα με το Μακιαβέλι , αξίζει να εκληφθούν ως πρότυπο για του σύγχρονους άνδρες και γυναίκες γιατί ήταν ενάρετοι και διέθεταν πολιτική αγωγή. Βρίσκονταν συχνά σε κατάσταση σύγχυσης και αναβρασμού στους δρόμους της πόλης τους , έκλειναν τα μαγαζιά τους και εγκατέλειπαν μαζικά τη Ρώμη , αλλά αυτό ποτέ δεν αποτέλεσε απειλή για την ελευθερία. Αγαπούσαν την κοινή τους ελευθερία και διέθεταν την ικανότητα να αντισταθούν σε φιλόδοξους και αλαζονικούς ηγέτες. Ήταν όμως υπάκουοι προς τους δικαστές και τους νόμους και σέβονταν την ηθική και τη θρησκεία. Απεχθάνονταν την υποταγή και δεν επιθυμούσαν να καταπιέζουν άλλους πολίτες.
Η αρετή και η ευγένεια πήγαιναν χέρι-χέρι και στις ελεύθερες γερμανικές πόλεις , όπου οι πολίτες ήταν πρόθυμοι να δολοφονήσουν «αδρανείς» ευγενείς , διότι υπέθαλπαν τη διαφθορά και προκαλούσαν σκάνδαλα. Ταυτόχρονα , ήταν πειθαρχημένοι και σέβονταν τους νόμους , υπάκουαν τους δικαστές και πλήρωναν ακριβώς τους φόρους τους. Πάντως , όταν εξασθενεί η αγάπη για τη πατρίδα , τότε η πολιτική ζωή καταλήγει στη πλήρη διαφθορά. Όταν δεν υπάρχει πολιτική αρετή , φιλόδοξοι πολίτες καταφέρνουν να περάσουν νόμους που είναι ενάντια στο γενικό καλό και οι κακοί νόμοι διαφθείρουν τη δημόσια ζωή όσο και την ιδιωτική. Όταν η αγάπη για την πατρίδα ατονεί , τότε οδηγούμαστε σε έλλειμμα ελευθερίας και παρακμή των πολιτικών ηθών.
Βέβαια , ο Μακιαβέλι δεν διαχώρισε τους πολιτικούς θεσμούς και τις αξίες από τα ήθη και τον τρόπο ζωής. Μιλάει για έναν «ελεύθερο τρόπο ζωής» ή για «ελεύθερη ζωή» υπονοώντας έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής και μια ξεχωριστή κουλτούρα σε αντίθεση με τον «αξιοθρήνητο τρόπο ζωής» ή έναν άλλο τρόπο ζωής ή κουλτούρας. Η πατρίδα κάποιου είναι και ένας τρόπος ζωής και κουλτούρα που θεμελιώνεται πάνω στις αξίες της ελευθερίας και της κοινωνικής ισότητας.
Από την άλλη πλευρά , στον «Ηγεμόνα» τονίζει ότι «Υπάρχουν δυο τρόποι να αγωνιστείς : ο ένας μέσω των νόμων , ο άλλος χρησιμοποιώντας βία. Ο πρώτος ανήκει στον άνθρωπο , ο δεύτερος στα κτήνη αλλά επειδή ο πρώτος είναι καμιά φορά ακατάλληλος ή ανεπαρκής, είναι καλύτερα να καταφεύγουμε στον δεύτερο». Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα του εικοστού αιώνα έδωσαν νέα ορμή στην ανάλυση του «Ηγεμόνα» , καθώς το έργο , μελετήθηκε και από τις δυο πλευρές των δικτατόρων αλλά και των αντιφρονούντων. Πρέπει να θυμόμαστε πάντως , ότι ο Μακιαβέλι συμβούλευε διαρκώς τον ηγέτη να διοικεί με τη συναίνεση του λαού :

«Δεν πρέπει ποτέ να αναγκαστεί να κρατήσει μαχαίρι στο χέρι του αλλά πρέπει να φροντίζει για την ευημερία των υπηκόων του και τη φιλία του λαού του , διαφορετικά , όταν οι καιροί θα είναι αντίξοοι , θα χαθεί.»
ΗΓΕΜΟΝΑΣ

Ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ (1994) περιγράφει τον Μακιαβέλι ως ένα έντιμο άνδρα και καλό πολίτη που αναγκάστηκε , εξαιτίας των συνθηκών, να κρύψει την αγάπη του για την ελευθερία και «να δώσει ένα μάθημα στον βασιλιά» αντί «να αποκαλύψει να ένα μεγάλο δίδαγμα στο λαό». Με άλλα λόγια ο Ρουσσώ αποδέχεται ότι χρησιμοποίησε την απάτη των υποτιθέμενων μαθημάτων προς τους ηγεμόνες , ενώ στη πραγματικότητα προσπαθούσε να ρίξει άπλετο φως στις πράξεις τους. Έκρινε πάντως , ότι ο «Ηγεμόνας» δεν ήταν τίποτε άλλο παρά το «βιβλίο των φιλελευθέρων». Με έναν συγκεκριμένο τρόπο ο ποιητής Φόσκολο θαυμάζοντας τον τάφο του Μακιαβέλι στη Σάντα Κρότσε έγραφε ότι εκεί κείτεται…
«…το σώμα αυτού του μεγάλου άνδρα
ο οποίος ακονίζοντας τα σκήπτρα των ηγεμόνων
μάδησε τα δάφνινα στεφάνια τους
και αποκάλυψε στους ανθρώπους
για ποιους ξοδεύουν τα δάκρυά τους
και για ποιους χύνουν το αίμα τους».

 
ΟΙ ΑΝΤΙΔΡΑΣΕΙΣ ΣΤΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΤΟΥ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ

Άπειρα βιβλία γράφονται , πολλά μάλιστα από κληρικούς , που , χωρίς να τον έχουν διαβάσει ποτέ ή από μόνο τον «Ηγεμόνα» του , εξαπολύουν το μίσος και τις κατάρες τους. Το ομοίωμα του «αρχιυπηρέτη του Σατανά» καίγεται δημόσια και ο Index librorum praehibitorum του Πάπα στα 1559 περιλαμβάνει τον Μακιαβέλι στα απαγορευμένα , για κάθε καλό καθολικό , βιβλία. Ο Μακιαβέλι αρχίζει να φταίει για τις αμαρτίες όλων.
Στη Γαλλία , ο ηθικολόγος Μπουτέν (1530-1569) συμφωνεί βέβαια στην υπεροχή της «κρατικής λογικής» (Raison d’ etat) που καθιερώνει ο Μακιαβέλι , αλλά φτάνει να πιστεύει στη κατάργηση του μακιαβελισμού, όταν κάποτε κατορθωθεί η ταύτιση του δικαίου με το κράτος , που εκφραστής θα είναι ο δίκαιος μονάρχης. Από κει και πέρα , του φορτώνει όχι και λίγες αμαρτίες. Η εποχή του όμως , εποχή της παγίωσης της βασιλικής εξουσίας στη Γαλλία , δεν μπορεί παρά να υπερθεματίσει σε αντιμακιαβελισμό , αφού άλλωστε δεν πρέπει να ξεχνάμε πως οι κυριότερες και πιο επίμαχες από τις συμβουλές του «Ηγεμόνα» απευθύνονται σε ανεδραίωτους ακόμα αρχηγούς κρατών , και όχι σε θεσμοθετημένους «ελέω θεού» βασιλιάδες , που δεν έχουν πια ανάγκη να καταφεύγουν στη βία ή στο δόλο για να επιβιώσουν.
Την εποχή του γαλλικού Διαφωτισμού , ο Ρουσσώ , που τον θαυμάζει εξαιρετικά , βεβαιώνει πως ο Μακιαβέλι απλώς προσποιείται ότι οπλίζει τους τυράννους , στην πραγματικότητα όμως , σαν γνήσιος δημοκράτης , ενημερώνει το λαό για τις βρώμικες μεθόδους της εξουσίας, ενώ στη Γαλλική επανάσταση , οι Ιακωβίνοι δέχονται πως απομυθοποιεί την τυραννία και υποδείχνει έτσι έμμεσα τον τρόπο με τον οποίο θα χρησιμοποιήσει την εξουσία η επαναστατημένη τάξη.
Λίγο αργότερα , ο Ναπολέων τον διαβάζει πάντα με εκτίμηση , τον επιβάλλει στους φίλους του στο Παρίσι , τον κάνει και λίγο «της μόδας» και τον υμνεί στη Βαρσοβία. Όσο και αργότερα στην Αγία Ελένη , τον αρνήθηκε , δεν μπορούμε παρά να σημειώσουμε την απήχηση που φυσιολογικά θα βρήκαν οι συμβουλές του Φλωρεντίνου πολιτικού στοχαστή στον αυτοδημιούργητο και αναγκασμένο να επιβληθεί με κάθε θυσία νέο αυτοκράτορα , αλλά και να εξηγήσουμε του λόγους που μερικά χρόνια αργότερα , κι αφού είχε πετύχει , τον λησμόνησε.
Γενικότερα , μπορούμε να πούμε πως η γαλλική σκέψη , με όλη τη γενικότερη της στο μακιαβελικό στοχασμό , μόλις και μετά βίας διέδωσε τη καρτεσιανή λογική της , χάρη σε κάποιες ψυχραιμότερες γνώμες της.
Περισσότερες επιθέσεις του φύλαγε η Αγγλία. Στη λογοτεχνία της αναφέρεται εκατοντάδες φορές σαν τέρας και σατανικό εκπρόσωπο. Ο ίδιος ο Σαίξπηρ τον μνημονεύει στις «Εύθυμες Κυράδες του Ουίνδσορ» και στον «Ερρίκο Στ΄» , ενώ ο Μάρλοου τον αναγορεύει σε σκηνικό ήρωα που προλογίζει τον «Εβραίο της Μάλτας».

-Τ’ όνομά μου μισητό σε όλους μπορεί να ‘ναι.
Όμως αυτοί που με αγαπούν , ούτε που το προφέρουν.
Ο Μακιαβέλι είμαι εγώ , και όλοι ας το μάθουν
όσοι δε λογαριάζουνε ανθρώπους και υποσχέσεις.
Αυτοί που τάχα με μισούν , στο βάθος με θαυμάζουν
κι όσοι ανοιχτά κατηγορούν αυτά που ‘χω γραμμένα
όμως κρυφά με μελετούν….
Η Δύναμη , και μόνο αυτή , φτιάχνει τους βασιλιάδες
κι οι νόμοι , οι πιο στερεοί , ποτέ μη το ξεχνάτε ,
είναι όσοι , σαν του Δράκοντα , γραφτήκανε με αίμα.

Ο Μακιαβέλι , είναι πια συνώνυμος του Διαβόλου. Ο Μακώλεϋ , αρχίζοντας ένα δοκίμιο για τον Μακιαβέλι το 1827 , διαπιστώνει πως «οι όροι που χρησιμοποιούνται συνήθως για την περιγραφή του μοιάζουν να θέλουν να πουν πως είναι ο ίδιος ο πειρασμός , η αρχή του πονηρού , εκείνος που ανακάλυψε τη φιλοδοξία και την εκδίκηση , και ότι πριν από τη δημοσίευση του μοιραίου «Ηγεμόνα» , δεν είχε ποτέ υπάρξει υποκριτής , τύραννος ή προδότης και βολικό έγκλημα». Τελικά , αφού αναγνωρίζει πως οι απόψεις του Μακιαβέλι για την πολιτική ήταν καλύτερες και ηθικότερες από τις απόψεις που επικρατούσαν στην εποχή του Μακώλεϋ , με πολύ εκτίμηση για τη σκέψη του , τον απορρίπτει. Αναγνωρίζει όμως και τιμά τον πατριωτισμό και την προσωπική ηθική του.
Στη Γερμανία , πολύ μετά τις επιθέσεις των μεταρρυθμιστών και λίγους μήνες προτού ανεβεί στο θρόνο , ο φιλόσοφος-βασιλιάς Φρειδερίκος ο Μέγας καταλαμβάνεται από αντιμακιαβελικό οίστρο και κάθεται και γράφει ολόκληρο έργο , τον «Αντιμακιαβέλι» , που αντικρούει , πρόταση προς πρόταση , τον «Ηγεμόνα» με σκέψεις δογματικές , που δεν αντέχουν στην αντιπαράθεσή τους στον ρεαλισμό του Φλωρεντίνου. Με οδηγό το πάθος του γα την κατακερματισμένη γερμανική πατρίδα , που μετά τον Ναπολέοντα υποφέρει κάτω από ξενικές κατοχές , αξίζει να εγκαταλείψει τις απαιτήσεις του φιλοσοφικού του πιστεύω και να εκτιμήσει τον Μακιαβέλι , όχι πια ιδεαλιστικά αλλά σαν αναγκαίο εμπνευστή για την πραγματοποίηση της εθνικής γερμανικής ενότητας.
Στην ίδια την πατρίδα του , την Ιταλία , αφού πέρασε πρώτα , μετά την απαγόρευση του Πάπα , στην παρανομία και τα έργα του κυκλοφορούσαν με σβησμένο ή αναγραμματισμένο το όνομά του , και αφού αγιοποιήθηκε με το όνομα «Άγιος Μακιαβέλι» σαν προστάτης των κάθε λογής καταφερτζήδων , ήρθε ο καιρός που η ανάγκη της ιταλικής ενότητας που τον αντικαθιστά και μάλιστα πανηγυρικά. Οι φωτισμένοι Ιταλοί του 19ου αιώνα δεν μπορούν να αποφύγουν τη μοιραία σκέψη πως , αν η Ιταλία εξακολουθεί ακόμα να είναι απλός γεωγραφικός όρος , όπως στην εποχή του Μακιαβέλι , ίσως αυτό να εξηγεί την παραμέληση των συμβούλων εκείνου.
Οι φεμινιστές προκαλούν και κατηγορούν τη μακιαβελική θεώρηση του κόσμου και την επικρατούσα διαχρονική άποψη που υποστηρίζει ότι είναι αδύνατον να εφαρμοστούν στην πολιτική τα ίδια κριτήρια που κρίνονται κατάλληλα για τη σφαίρα της ιδιωτικής ζωής.
Ο Μακιαβέλι εκφράζει ορατά τον θαυμασμό του για τα ορατά προτερήματα , τα οποία τονίζει και ιδιαίτερα , τις πολεμοχαρείς , αποφασιστικές και αποτελεσματικές ενέργειες και την αρνητική του τοποθέτηση , όσον αφορά τα στερεότυπα των θηλυκών αρετών , της ειρήνης και της συνεργασίας.
Οι φεμινιστές υποστηρίζουν ότι η εικόνα που δίνουν ο Μακιαβέλι και οι ρεαλιστές της πολιτικής σχετικά με την ανθρώπινη φύση λαμβάνει την πληροφόρησή της από απόψεις που αποτελούν ανδρικά στερεότυπα. Ο Μακιαβέλι πίστευε ότι τα ανθρώπινα όντα είναι , σε γενικές γραμμές , επιπόλαια , επιθυμούν το κέρδος , την επικράτηση και την εξουσία και πάντα κρίνουν τις πράξεις από τα αποτελέσματά τους. Για τον Μακιαβέλι , η ανάγκη για «βρώμικα χέρια» αποτελούσε κομμάτι της ανθρώπινης , αλλά και της πολιτικής κατάστασης. Ο πολιτικός ρεαλισμός ενισχύεται από την άποψη ότι τα ανθρώπινα όντα ανταγωνίζονται μεταξύ τους και όλοι ενδιαφέρονται να μεγιστοποιήσουν τα κέρδη τους. Οι σχέσεις με τους άλλους , στη σφαίρα του δημόσιου βίου , χαρακτηρίζονται από καχυποψία , προκατάληψη για την απειλή βίας και συμφεροντολογικούς υπολογισμούς.
Όμως , σύμφωνα με τους φεμινιστές , τα παραπάνω αποτελούν υπεραπλουστευμένες γενικότητες σχετικά με τα ανθρώπινα όντα , οι οποίες θολώνουν το τοπίο και μπερδεύουν τις διαφορές και την πολυπλοκότητα. Ειδικά η έμφαση στο προσωπικό συμφέρον και στον ανταγωνισμό δεν λαμβάνει υπ’ όψιν τα γυναικεία κίνητρα που προέρχονται από την εμπειρία της ανατροφής , της συναισθηματικής προσέγγισης και κατανόηση και της αμοιβαίας υποστήριξης. Το θέμα των συγκρούσεων , του ανταγωνισμού , και του συμφεροντολογικού υπολογισμού αρνείται την πραγματικότητα της ανθρώπινης αλληλεξάρτησης και τη σπουδαιότητα της φροντίδας , της αμοιβαιότητας και της συνεργασίας μέσα στις ανθρώπινες σχέσεις. Η έμφαση που δίνει ο Μακιαβέλι στον ορθολογισμό και στην αναγκαιότητα υπολογισμών, όσον αφορά στο θέμα μέσα-σκοποί , καθώς και η αξιολόγηση των πράξεων με απρόσωπη οπτική υποβαθμίζουν το θηλυκό τρόπο σκέψης και λογικής που με βάση τους φεμινιστές είναι επινοητικός και ανταποκρίνεται σε ειδικές ανάγκες και καταστάσεις. Κατά συνέπεια αυτών των αρνήσεων είναι η υποβάθμιση των γυναικείων αξιών και η κατάργηση χώρου για μια μη υπολογιστική ηθική.
Τα επιχειρήματα των φεμινιστών προσπαθούν να αποδείξουν ότι ο μακιαβελικός προβληματισμός εξελίσσεται μέσα σε ένα θεωρητικό και πολιτικό πλαίσιο , το οποίο προϋποθέτει αλλά και υποστηρίζει τα ανδρικά χαρακτηριστικά , τις αξίες και τους κανόνες τους.
Παράλληλα καταδικάζουν την άποψη ότι η βία , η απάτη και ο καταναγκασμός αποτελούν την απάντηση στα πολιτικά προβλήματα. Υποστηρίζουν ότι η πολιτική ηθική μπορεί να λαμβάνει πληροφορίες από τις αρετές της ιδιωτικής σφαίρας και να αντιλαμβάνεται την πολιτική ως εν δυνάμει ενάρετη.
Δεν είναι μόνο οι φεμινιστές που καταδικάζουν τη μακιαβελική άποψη και που υποστηρίζουν εναλλακτικές μεθόδους ως προς τις μακιαβελικές τακτικές. Υπάρχει μια σιωπηρή καταδίκη , στην ίδια την οπτική του φιλελεύθερου δημοκρατικού κόσμου , η οποία προτείνει πέρα από την απόλυτα ρεαλιστική πρακτική και την πιθανότητα της ύπαρξης κάποιων κανόνων συμπεριφοράς που αντιτάσσονται στις αξίες των ρεαλιστών.
Οι δικαιολογίες για ψέματα και παραπλανήσεις μέσα στα φιλελεύθερα δημοκρατικά κράτη μπορούν να υπονομευθούν επειδή παραβιάζουν τις δημοκρατικές αρχές της υπευθυνότητας , της συμμετοχής , της συναίνεσης και της αντιπροσώπευσης. Η απάτη , η βία , η μυστικότητα και τα ψέματα καταστρέφουν τους μηχανισμούς ελέγχου , απομακρύνοντας και προστατεύοντας τις κυβερνήσεις από παρόμοιους μηχανισμούς και καθιστούν ανίκανο τον ισχυρό να διατηρήσει το μονοπώλιο της δύναμής του. Παραβιάζουν την ανεξαρτησία των πολιτικών δυνάμεων , οι οποίες , αυτές καθαυτές , αποτελούν μια προϋπόθεση για την ύπαρξη μιας δημοκρατικής πολιτικής τάξης.
«Καθώς υπάρχει τόση μεγάλη διαφορά
ανάμεσα στο πως ζουν οι άνθρωποι και
στο πως θα έπρεπε να ζουν, αυτός που
εγκαταλείπει αυτό που έκανε γι’ αυτό που θα έπρεπε
να είχε κάνει, μάλλον μεθοδεύει
την καταστροφή του παρά την εδραίωσή του.
Διότι όποιος άνδρας, κάτω από όλες τις
συνθήκες, επιμένει να έχει ως στόχο του να
είναι καλός, σίγουρα θα καταστραφεί, ανάμεσα
σε τόσους πολλούς που δεν είναι καλοί.»

ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Κάποιοι πιστεύουν ότι ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλι ήταν μια αίτηση για πρόσληψη , άλλοι ένα κακόγουστο , βάρβαρο αστείο. Είτε πρόκειται για αστείο είτε για μια αίτηση πρόσληψης , το γεγονός είναι ότι ο Μακιαβέλι θα πούλαγε και την ψυχή του στον διάβολο για να επιστρέψει στην πολιτική σκηνή.
Ο Νικολό Μακιαβέλι πέθανε σχετικά φτωχός , ένας ταλαίπωρος άνδρας που θέλησε να υπηρετήσει την πατρίδα του τα τελευταία είκοσι χρόνια , αλλά απομακρύνθηκε από τα δημόσια αξιώματα επειδή είχε συνδεθεί με το προηγούμενο καθεστώς. Θα χαμογελούσε ειρωνικά αν ήξερε ότι το όνομά του σήμερα μνημονεύεται περισσότερο , για να ενισχύσει τη πολιτική υποκρισία παρά την πίστη σε μια δημοκρατική κοινωνία πολιτών που την κυβερνούν δυναμικοί ηγέτες.
Ένα θα μπορούσα να πω ότι το έργο του Μακιαβέλι «Ηγεμόνας» θα μπορούσε να βοηθήσει πολλούς μάνατζερ , πολιτικούς και όχι μόνο για να κατακτήσουν την κορυφή. Βέβαια πάρα πολλοί είναι σήμερα οι πολιτικοί και οι μάνατζερ που χρησιμοποιούν τον «Ηγεμόνα» σαν εγχειρίδιο στρατηγικής αλλά και άλλοι σαν καθρέφτη των μάνατζερ και των ηγετών που σκέφτονται συμφεροντολογικά ώστε να μπορούν να προστατευτούν απ’ αυτούς. Αλλά πολύ εύκολα θα μπορούσε και ένας απλός πολίτης να συμβουλευτεί από τον Μακιαβέλι για να γνωρίζει πως λειτουργούν και πως σκέπτονται οι μάνατζερ και οι πολιτικοί.
Τέλος , για αυτούς που θαυμάζουν τον πραγματισμό του Μακιαβέλι και για αυτούς που υπερηφανεύονται ότι βλέπουν το κόσμο έτσι όπως είναι , να επικεντρώσουν την προσοχή τους στην αλλαγή αυτών των κοινωνικών , οικονομικών και πολιτικών πτυχών της ζωής , όπου η αλλαγή αυτή κρίνεται απαραίτητη , ώστε να μειωθεί η ανάγκη για «βρώμικα χέρια» στο πεδίο της πολιτικής , αντί να εστιάζουν την προσοχή τους στην υπεράσπιση των συγκεκριμένων μεθόδων, ως αναπόφευκτων , αναγκαίων και δικαιολογήσιμων.
Φυσικά κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει την προσφορά του Μακιαβέλι στη πολιτική ζωή σαν πολιτικό αλλά και σαν πολιτικό στοχαστή.

Χαρακτηριστική είναι και βέβαια η επιγραφή στον τάφο του στην Σάντα Κρότσε :
Tanto Nomini Nullum Par Elogium

 
«Κανένα επιτάφιο επίγραμμα δεν είναι αρκετό για ένα τόσο μεγάλο όνομα».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

NICCOLO MACHIAVELLI, «Ο Ηγεμόνας», μετάφραση Ηλέκτρα Ανδρεάδη, εκδόσεις ΚΑΚΤΟΣ.

PHIL HARRIS, ANDREW LOCK and PATRICIA REES, “Machiavelli, Marketing and Management”-“Ο Machiavelli στο σύγχρονο Marketing & Management”, μετάφραση Τζένη Μπαριάμη, εκδόσεις ΠΕΡΙΠΛΟΥΣ 2000.

“Harvard Business Review on Leadership”- “Harvard Business Review για την Ηγεσία”, εκδόσεις ΚΛΕΙΔΑΡΙΘΜΟΣ 2003

JOHN C. MAXWELL, “Developing The Leader Within You”-«ΑΝΑΠΤΥΞΤΕ ΤΟΝ ΗΓΕΤΗ ΜΕΣΑ ΣΑΣ» ΚΛΕΙΔΑΡΙΘΜΟΣ 1998

ΛΕΞΙΚΟ ΤΗΣ ΝΕΑΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ, εκδόσεις ΠΕΛΕΚΑΝΟΣ

ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ ΝΕΑ ΔΟΜΗ εκδόσεις ΔΟΜΗ ΑΘΗΝΑ 1996.

ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Σχολή Διοίκησης και Οικονομίας Λάρισας ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΗΣ ΙΩΑΝΝΗΣ 2005

 

Η ΣΧΟΛΗ ΤΟΥ ΣΙΚΑΓΟ ΚΑΙ Η ΚΑΜΠΥΛΗ ΛΑΦΦΕΡ

Η Σχολή Οικονομικών του Σικάγου

Στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα των οικονομολόγων η λεγόμενη Σχολή Οικονομικών Σικάγου, ήΟικονομική Σχολή Σικάγου, ή Σχολείο του Σικάγου (οικονομίας), φέρεται σχεδόν το σύνολο των οικονομικών θεωριών που αναπτύχθηκαν κατά καιρούς στο ομώνυμο οικονομικό Πανεπιστήμιο του Σικάγου και κυρίως από τη δεκαετία του 1950.

Το βασικό χαρακτηριστικό των οικονομικών θεωριών που αναπτύχθηκαν στη σχολή αυτή με συνέπεια και να εκπροσωπούν αυτή είναι ο οικονομικός φιλελευθερισμός και η ανοικτή αγορά. Από τη δεκαετία του 1970 ακολουθείται και υποστηρίζεται ο μονεταρισμός, σε πλαίσια μακροοικονομίας για τη χρηματοδότηση της αγοράς ως μοντέλο ισχυροποίηση αυτής, ξεφεύγοντας από την δεσπόζουσα τάση της εποχής εκείνης.

Οι κίνδυνοι της Αντιφορολογικής Εξέργεσης

02_Rosariazo_Saldi

Η διάσημη Σχολή Σικάγου του Μίλτον Φρίντμαν (βραβείο Νόμπελ 1976) ανέπτυξε τη θεωρία περί περιορισμού της ποσότητας του χρήματος. Η Θάτσερ την οποία αργότερα μιμήθηκε και ο Ρέιγκαν περιόρισε τις δημόσιες επενδύσεις για να ελέγξει τον πληθωρισμό. Ο στόχος επιτεύχθηκε. Η ανεργία όμως αυξήθηκε από 5,4 σε 11,8. Με την εφαρμογή της θεωρίας του Άρθρουρ Λάφφερ η αμερικανική κυβέρνηση το έτος 1983 μείωσε το ανώτατο ποσοστό των ομοσπονδιακών φόρων εισοδήματος κατά 28,57% και η πολιτεία της Καλιφόρνιας το ίδιο έτος κατήργησε το φόρο της κληρονομιάς για να αποφύγει πρόσθετα και την αντιφορολογική εξέγερση. Μετά την Καλιφόρνια ακολούθησαν και οι μεγάλοι Δήμοι.

Ο Λάφφερ ήθελε να εξηγήσει στους φοιτητές τους του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας, πως, όταν το Κράτος αυξάνει τους φορολογικούς συντελεστές δεν αποκομίζει απαραίτητα και ανάλογα έσοδα. Κάθε αύξηση των φόρων οδηγεί, πράγματι, μερικούς φορολογουμένους σε επιβράνδυση της δραστηριότητάς τους, άλλους στη διεξαγωγή μαύρης αγοράς κι΄άλλους στη νόμιμη ή παράνομη φοροδιαφυγή. Τελικά, ένας φόρος 100% αποφέρει στο κράτος 0%, γιατί κάθε ιδιωτική δραστηριότητα διακόπτεται. Με το Λάφφερ, η αντιφορολογική εξέγερση έγινε σεβαστή κι από τους διανοούμενους. Άρα η διατήρηση και προπαντός η ενδυνάμωση της αγοραστικής δύναμης του πολίτη φαίνεται να είναι το εργαλείο που θα μας βγάλει από την κρίση και θα ενισχύσει την παραγωγική εργασία.

Άρθουρ Λαφφέρ

Arthur Laffer Betz (γεννήθηκε 14 Αυγ 1940) είναι ένας Αμερικανός οικονομολόγος ο οποίος κέρδισε την πρώτη προεξοχή κατά τη διάρκεια Ρίγκαν ως μέλος του Ρήγκαν Οικονομικής Πολιτικής. Ο Λαφφέρ είναι περισσότερο γνωστός για την καμπύλη Laffer, ένα παράδειγμα της θεωρίας ότι υπάρχει κάποιος φορολογικός συντελεστής μεταξύ 0% και 100%, που θα έχει ως αποτέλεσμα τη μέγιστη απόδοση φορολογικών εσόδων για τις κυβερνήσεις.

Καμπύλη Λαφφέρ

Arthur Laffer

Αν και δεν ισχυρίζεται ότι έχει εφεύρει την έννοια της καμπύλης Laffer, που διαδόθηκε με τους υπεύθυνους χάραξης πολιτικής μετά από μία συνάντηση με αξιωματούχους του Νίξον, Ντικ Τσένι και ο Ντόναλντ Ράμσφελντ, το 1974 στην οποία φέρεται να σχεδίασε την καμπύλη σε μια πετσέτα για να τονίσει το επιχείρημά του. Ο όρος «καμπύλη Laffer» επινοήθηκε από τον Jude Wanniski, ο οποίος ήταν επίσης παρών. Η βασική ιδέα δεν ήταν νέα? Laffer ίδιος λέει ότι το έμαθε από τον Ibn Khaldun και τον John Maynard Keynes.

Μια απλουστευμένη άποψη της θεωρίας είναι ότι τα φορολογικά έσοδα θα είναι μηδέν εάν φορολογικούς συντελεστές είτε ήταν 0% ή 100%, και κάπου στο μεταξύ 0% και 100% είναι ένας φορολογικός συντελεστής ο οποίος μεγιστοποιεί τα συνολικά έσοδα.

ΠΟΙΟΣ ΟΙΚΟΝΟΜΟΛΟΓΟΣ ΕΠΗΡΕΑΣΕ ΤΗΝ ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Οι προσωπικότητες που επηρεάστηκαν από τον παρακάτω οικονομολόγο είναι οι εξής: Μάργκαρετ Θάτσερ, Γκάρι Μπέκερ, Αουγούστο Πινοσέτ, Άλαν Γκρίνσπαν, Άννα Τζ. Σβαρτς, Μπεν Μπερνάνκε, Τζ. Μπράντφορντ ΝτεΛόνγκ, Αγόρια του Σικάγου, Τόμας Σάουελ, Χέρμπερτ Στάιν, Χάρι Μάρκοβιτς, Φίλιπ Ντ. Κέιγκαν, Ερνάντο ντε Σότο Πολάρ, Ουίλιαμ Μπάκλεϊ, Ντέιβιντ Ντ. Φρίντμαν, Ινστιτούτο Κάτο, Ινστιτούτο Φρέιζερ, Σκοτ Σάμνερ

Ο οικονομολόγος αυτός είναι ο Μίλτον Φρίντμαν

 

Ο Μίλτον Φρίντμαν (αγγλ. Milton Friedman, 31 Ιουλίου 1912 – 16 Νοεμβρίου 2006), ήταν επιφανής Αμερικανός οικονομολόγος, στατιστικολόγος και συγγραφέας που δίδαξε στο Πανεπιστήμιο του Σικάγο για περισσότερο από τρεις δεκαετίες. Τιμήθηκε το 1976 με το Βραβείο Νόμπελ για τις Οικονομικές Επιστήμες και είναι γνωστός για την έρευνά του στην ανάλυση της συμπεριφοράς και τη νομισματική ιστορία και θεωρία, και για την πολυπλοκότητα της σταθεροποιητικής πολιτικής. Ως ηγέτης της Οικονομικής Σχολής του Σικάγο και των μονεταριστών και υπέρμαχος του φιλελευθερισμού, επηρέασε πάρα πολύ τις ερευνητικές κατευθύνσεις του επαγγέλματος των οικονομολόγων. Στους ακαδημαϊκούς κύκλους ήταν γνωστός για την συνεισφορά του στην μακροοικονομία, οικονομική ιστορία και στατιστική. Στους ευρύτερους κύκλους ήταν γνωστός ως μεγάλος υπέρμαχος της οικονομικής και κοινωνικής ελευθερίας. Μια έρευνα μεταξύ των οικονομολόγων κατέταξε τον Φρίντμαν ως το δεύτερο πιο δημοφιλή οικονομολόγο του εικοστού αιώνα, πίσω από τον Τζων Μέυναρντ Κέυνς και ο Εκόνομιστ τον περιέγραψε ως τον οικονομολόγο με τη μεγαλύτερη επιρροή στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα – ενδεχομένως σε όλο τον 20ό αιώνα.

Οι αντιρρήσεις του Φρίντμαν κατά αυτού που αργότερα απεκάλεσε «αφελή Κεϋνσιανισμό» (σε αντίθεση με το Νέο-Κεϋνσιανισμό) ξεκίνησαν με την επανερμηνεία του, τη δεκαετία του 1950, της λειτουργίας της κατανάλωσης που τον ανέδειξε σε βασικό αντίπαλο των κεϋνσιανών κυβερνητικών πολιτικών. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 περιέγραψε τη δική του προσέγγιση (μαζί με αυτήν των περισσότερων συστημικών οικονομολόγων) ως ποιούμενη χρήση της «κεϋνσιανής γλώσσας και μηχανισμού», αλλά απέρριπτε τα «αρχικά» της συμπεράσματα.


Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1960 προώθησε μια εναλλακτική μακροοικονομική πολιτική που έγινε γνωστή ως «μονεταρισμός». Προέβαλε τη θεωρία ότι υπήρχε ένα «φυσικό» επίπεδο ανεργίας και υποστήριξε ότι τα κράτη δεν θα μπορούσαν να αυξήσουν την εργασία πάνω από αυτό το όριο, π.χ. με την αύξηση της συνολικής ζήτησης, παρά μόνο για όσο χρονικό διάστημα θα υπήρχε επιτάχυνση του πληθωρισμού. Αργότερα μάλιστα υποστήριξε ότι η αγορά θα προσαρμοστεί ακόμα και στην επιτάχυνση και θα απαιτείται θετική 3η, ίσως και 4η, παράγωγος προκειμένου να διατηρηθεί το επίπεδο της απασχόλησης. Ουσιαστικά υποστήριξε ότι η καμπύλη Φίλλιπς είναι μακροπρόθεσμα σταθερή και κατακόρυφη και προέβλεψε το φαινόμενο που έμελλε να γίνει γνωστό ως στασιμοπληθωρισμός. Παρ’ όλο που ήταν αντίθετος στην ύπαρξη του συστήματος της Ομοσπονδιακής (Κεντρικής) Τράπεζας, ο Φρίντμαν υποστήριξε ότι, δεδομένης της ύπαρξής της, μια σταθερή, μικρή επέκταση της προσφοράς χρήματος θα ήταν η μόνη σοφή πολιτική.

Ο Φρίντμαν ήταν οικονομικός σύμβουλος του ρεπουμπλικανού Προέδρου των ΗΠΑ Ρόναλντ Ρέηγκαν. Η πολιτική του φιλοσοφία τόνιζε τα πλεονεκτήματα ενός οικονομικού συστήματος ελεύθερης αγοράς με ελάχιστη παρέμβαση. Κάποτε δήλωσε ότι ο ρόλος του στην κατάργηση της υποχρεωτικής θητείας στις ΗΠΑ ήταν το επίτευγμά του, για το οποίο ήταν περισσότερο υπερήφανος και η υποστήριξή του για τη σχολική επιλογή τον οδήγησε να συστήσει το Ίδρυμα Φρίντμαν για τη Σχολική Επιλογή. Στο βιβλίο του που εκδόθηκε το 1962, «Καπιταλισμός και Ελευθερία», ο Φρίντμαν υποστήριξε πολιτικές όπως ένας εθελοντικός στρατός, ισοτιμίες συναλλάγματος που καθορίζονται ελεύθερα, κατάργηση των ιατρικών αδειών, αρνητικό φόρο εισοδήματος και σχολικά κουπόνια. Οι ιδέες του για τη νομισματική πολιτική, τη φορολογία, τις ιδιωτικοποιήσεις και την απορρύθμιση επηρέασαν κυβερνητικές πολιτικές, ιδίως κατά τη δεκαετία του 1980. Η νομισματική του θεωρία επηρέασε την αντίδραση της Ομοσπονδιακής Τράπεζας στην παγκόσμια οικονομική κρίση του 2007-2008. Στον τομέα της στατιστικής, ο Φρίντμαν ανέπτυξε τη μέθοδο ανάλυσης της δειγματοληψίας στις ακολουθίες.

Στα έργα του Μίλτον Φρίντμαν περιλαμβάνονται πολλές μονογραφίες, βιβλία, επιστημονικά άρθρα, μελέτες, στήλες σε περιοδικά, τηλεοπτικά προγράμματα, βίντεο και διαλέξεις και καλύπτουν μία ευρεία γκάμα από θέματα σχετικά με τη μακροοικονομική, τη μικροοικονομική, την οικονομική ιστορία και ζητήματα δημόσιας πολιτικής. Τα βιβλία και τα δοκίμιά του έχουν διαβασθεί πολύ και είχαν διεθνή επιρροή, μεταξύ άλλων και σε πρώην κομμουνιστικά κράτη.